________________
૨૧૮
જૈનધર્મને પ્રાણ તે એક જ છે–ભલે પછી એનાં પરિભાષા, વગીકરણ વગેરે જુદાં હોય. અહીં તે જોવાનું એ છે કે જેના પરંપરામાં નિશ્ચય અને વ્યવહારરૂપે જે બે દૃષ્ટિઓ માનવામાં આવી છે, એ તત્વજ્ઞાન અને આચાર, એ બને ક્ષેત્રોને લાગુ પાડવામાં આવી છે. બીજાં બધાય ભારતીય દર્શનેની જેમ જૈન દર્શનમાં પણ તત્વજ્ઞાન અને આચાર એ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. તત્વજ્ઞાન અને આચારમાં એની ભિન્નતા
જ્યારે નિશ્ચય અને વ્યવહારનયને પ્રયોગ તત્ત્વજ્ઞાન અને આચાર બન્નેમાં થાય છે, ત્યારે સામાન્ય રૂપે શાસ્ત્રચિંતન કરનારને એ ભેદ નથી સમજાતો કે તત્વજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવતા નિશ્ચય અને વ્યવહારનો પ્રયોગ આચારના ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવતા એવા પ્રયોગથી ભિન્ન છે અને ભિન્ન પરિણામનો સૂચક પણ છે. તત્વજ્ઞાનની નિશ્ચયદષ્ટિ અને આચાર સંબંધી નિશ્ચયદષ્ટિ એ બને એક નથી. એ બન્નેની વ્યવહારદષ્ટિના સંબંધમાં પણ એમ જ સમજવું. એનું સ્પષ્ટીકરણ આ પ્રમાણે છે : તત્વલક્ષી નિશ્ચય અને વ્યવહારદષ્ટિ
જ્યારે નિશ્ચયદષ્ટિથી તત્ત્વના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવું હોય તો એની મર્યાદામાં ફક્ત એ જ વાત આવવી જોઈએ કે જગતનાં મૂળતત્વ કયાં છે? કેટલાં છે ? અને એમનું ક્ષેત્ર-કાલ વગેરેથી નિરપેક્ષ સ્વરૂપ શું છે? અને જ્યારે વ્યવહારદષ્ટિએ તત્વનિરૂપણ કરવું હોય ત્યારે એ જ મૂળ તત્તના સ્વરૂપનું દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળા વગેરેની અપેક્ષાએ પ્રતિપાદન કરવામાં આવે છે. આ રીતે આપણે નિશ્રયદષ્ટિનો ઉપયોગ કરીને જૈન દર્શનસંમત તત્ત્વોનું સ્વરૂપ કહેવા છીએ તે ટૂંકમાં એમ કહી શકીએ કે ચેતન અને અચેતન એવા પરસ્પર અત્યન્ત વિજાતીય એવાં બે તત્ત્વ છે. બંને એકબીજા ઉપર અસર કરવાની
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
