________________
નયવાદ
શક્તિ પણ ધરાવે છે. ચેતનને સંકેચ-
વિસ્તાર દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ વગેરેની અપેક્ષાએ હોવાથી એ વ્યવહારદષ્ટિથી સિદ્ધ છે. અચેતન. યુગલનું પરમાણુરૂપત્વ કે એકપ્રદેશાવગાહ્યત્વ, એ નિશ્ચયદષ્ટિને વિષય છે; જ્યારે એનું સ્કંધરૂપે પરિણમવું અથવા પિતાના ક્ષેત્રમાં બીજા અનન્ત પરમાણુ અને કૈધને અવકાશ આપો એ વ્યવહારદષ્ટિનું નિરૂપણ છે.
આચારલક્ષી નિશ્ચય અને વ્યવહારદષ્ટિ
પરંતુ આચારલક્ષી નિશ્રય અને વ્યવહારદષ્ટિનું નિરૂપણ જુદી. રીતે થાય છે. જેના દર્શન મેક્ષને પરમ પુરુષાર્થ માનીને એ દૃષ્ટિએ જ આચારની ગોઠવણ કરે છે. તેથી જે આચાર સીધેસીધા મેક્ષલક્ષી છે એ જ નિશ્ચય આચાર છે. આ આચારમાં દૃષ્ટિભ્રમ (મિથ્યાદષ્ટિ) અને કાષાયિક વૃત્તિઓના નિમૅલીકરણને જ સમાવેશ થાય છે. પણું વ્યાવહારિક આચાર આવ એકરૂપ નથી. નિશ્ચયદષ્ટિના આચારની ભૂમિકામાંથી નિષ્પન્ન થયેલા એવા ભિન્ન ભિન્ન દેશ, કાલ, જાતિ, સ્વભાવ, રુચિ વગેરે પ્રમાણે ક્યારેક ક્યારેક પરસ્પર વિરુદ્ધ દેખાતા પણ આચારો વ્યાવહારિક આચારકોટીમાં ગણાય છે. નિશ્ચયદષ્ટિના આચારની ભૂમિકામાં રહેલ એક જ વ્યક્તિ અનેક પ્રકારના વ્યાવહારિક આચારોમાંથી પસાર થાય છે. આ રીતે આપણે જોઈએ છીએ કે આચારલક્ષી નિશ્રયદષ્ટિ કે વ્યવહારદષ્ટિ મુખ્યત્વે મેક્ષની દષ્ટિએ જ વિચાર કરે છે, જ્યારે તનિરૂપક નિશ્ચય કે વ્યવહારદષ્ટિ ફક્ત જગતના સ્વરૂપને અનુલક્ષીને પ્રવૃત્ત થાય છે. '
તલક્ષી અને આચારલક્ષી નિશ્ચય-વ્યવહારદષ્ટિ વચ્ચે બીજું મહત્વનું અંતર
તત્ત્વજ્ઞાન અને આચારલક્ષી આ બને નયે વચ્ચે એક બીજાં પણ મહત્વનું અંતર છે, જે ધ્યાન આપવા જેવું છે. નિશ્ચયષ્ટિ
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
