Page Text
________________
स्था० कटोका एवं हिन्दी विवेचन ]
यदपि 'सहोपलम्भनियमान्' इत्यायुक्तम् तदपि न युक्तम् । यतः सहोपलम्भो १. युगपदुपलम्भः, २. क्रमेणोपलम्भोभारः, ३. एकोपलम्भो वाभिप्रेतः ? आये, बुद्धचित्तसन्तानान्तरचित्तानां सहोपलम्भनियमेऽपि तदभेदाभावेन व्यभिचार: 1 यत्त-"यो हि ज्ञानोपलम्भ एव ज्ञेयोपलम्भः, ज्ञेयोपलम्भ एव च ज्ञानोयलम्भः स युगपदुलम्भनियमोऽभिधीयते' इति धर्मोत्तरानुसारिणः समाधानम् , बुद्धज्ञाने च नायं नियमः, पृथक् संतानान्तरैः स्वचित्तसंवेदनादिति" तन्न, 'यज्ज्ञेयं यज्ज्ञानोपलम्भनियतसहोपलम्भं तत् तज्ज्ञानाभिन्नम्' इत्यर्थ पारमार्थिकज्ञाने सांवृत्तज्ञेयाभेदसाधने वाधात् , 'यज्ज्ञयोपलम्भी यज्ज्ञानोपलम्भसहभावनियतः स तज्ज्ञानाभिमः' इत्युक्तौ च पूर्वोक्तदोषानतिवृतेः, यदीयत्वस्यापि व्याप्तौ निवेशे च बुद्धचित्तस्य संतानान्तराहिल्यवद भेदं विनापि कयाचित् प्रत्यासच्या ज्ञेयवाहित्योपपत्तावप्रयोजकत्वम् , तदअाहित्वं च तस्य सार्वयानुपपत्तिः । 'विशुद्धज्ञानत्वेनैव तस्य गलितग्राह्यप्राहकाकारकलंकत्वात् सर्वज्ञत्वम्' इति पश्चद, तबलात, मा सज्ञिवायदारवाऽघटमानत्वादिति न किश्चिदेतत् । द्वितीये, तुच्छस्य तस्य न प्रतीतिः । तृतोये च साध्याऽविशेषः । किञ्च, एकान्तक्ये सहशब्दार्थानुपपत्तिरिति न किश्चिदेतत् ।
एवं च 'नीलमहं वेग्मि' इत्यत्र कर्म-क भावप्रत्ययस्याविद्यकत्वं परास्तम् , बाधाभावात , अन्यथा नीलादिप्रत्ययानामपि तथात्वायत्त्या शून्यतायां पर्यवसानप्रसङ्गाः । न च स्वातन्त्र्योपलम्भो बाधकः' इत्युक्तं युक्तम् , 'नीलमहं वेमि' इति परस्परोपरागेणैव प्रतीतेः । न च समकालयोभिनकालयोर्वा ग्राह्य-ग्राहकभावाऽसंभवाद 'अर्थाऽग्राहि ज्ञानम् इति युक्तम् , अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात् , तत्रापि लिङ्गा-ऽनुमानयोः कार्यकारणभावे उक्तविकल्पदोषानतिवृत्तः । एतेन 'नीलादि ज्ञानम् , ज्ञानकाययात् , उत्तरज्ञानवत्' इत्यपि निरस्तम् , अनुमानस्यापि लिङ्गजन्यत्वेनोत्तरलिङ्गक्षणवल्लिङ्गतायत्तेः, उपादाननिमित्तशक्तिस्वभावभेदाभ्यां समाधानस्यापि तुल्यत्वात् ।
एवं च 'यया प्रत्यासच्या ज्ञानं स्वरूपं गोवरयति तयैव चेदर्थम् , तदा तयोरक्यापत्तिः, अन्यथा चेन, स्वभावद्वयापत्तिः, तदपि वापरेण स्वभावद्वयन, तदपि चान्येन तेन प्राद्यमित्यनवस्था, स्वसंविदितस्यासंविदितरूपायोगात्' इत्यपि निरस्तम् , लिङ्गस्य समानक्षणानुमानकरणेऽप्यस्य पर्यनुयोगस्य समानत्वात् । 'लिङ्ग तदुभयकरणैकस्वभाव' चेत् ? 'ज्ञानमपि स्वपरग्रहणकस्वभावम्' इति स्वीकारे कस्तव कर्णशूलनिवारणोपायः ?
[ सहोपलम्भ नियम की तीन विकल्पों से समीक्षा ] 'सहोपलम्भ के नियम से ज्ञान और ज्ञेय में ऐक्यसिद्धि' की जो बात कही गयो वह भी युक्ति
| SR No. | 090420 |
| Book Title | Shastravartta Samucchaya Part 5 6 |
| Original Sutra Author | Haribhadrasuri |
| Author | Badrinath Shukla |
| Publisher | Divya Darshan Trust |
| Publication Year | |
| Total Pages | 231 |
| Language | Hindi |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 7 MB |