SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 48
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ षड्द्रव्य - पंचास्तिकायवर्णन द्रव्यके इन तीनों लक्षणोंमेंसे एकका कथन करने पर शेष दोनों (बिना कथन किये ) अर्थसे ही आ जाते हैं। यदि द्रव्य सत् हो, तो वह (१) उत्पादव्ययश्रौव्यवाला और (२) गुणपर्यायवाला होगा, यदि उत्पादव्ययधौव्यवाला हो, तो वह (१) सत और [ २ ] गुणपर्यायवाला होगा, यदि गुणपर्यायवाला हो, तो वह (१) सत् और (२) उत्पादव्ययधौव्यवाला होगा । वह इस प्रकार-सत् नित्यानित्यस्वभाववाला होनेसे (१) श्रौव्यको और उत्पादव्ययात्मकताको प्रगट करता है तथा [ २ ] श्रौव्यात्मक गुणों और उत्पादव्ययात्मक पर्यायोंके साथ एकत्व दर्शाता है। उत्पादव्ययश्रव्य ( १ ) नित्यानित्यस्वरूप पारमार्थिक सत्को बतलाते हैं तथा (२) अपने स्वरूपकी प्राप्ति के कारणभूत गुणपर्यायोंको प्रगट करते हैं। गुणपर्यायें अन्वय और व्यतिरेकवाले होनेसे ( १ ) ध्रौव्यको और उत्पादव्ययको सूचित करते हैं तथा (२) नित्यानित्यस्वभाववाले पारमार्थिक सत्को बतलाते हैं ॥ १० ॥ संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा - १० अथ त्रेधा द्रव्यलक्षणमुपदिशति, दव्त्रं सलक्खणीयं द्रव्यं सत्तालक्षणं द्रव्यार्थिकनयेन बौद्धं प्रति उप्पादव्वयधुवत्तसंजुत्तं उत्पादव्ययध्रौव्यसंयुक्तं पर्यायार्थिकनयेन गुणपज्जयासयं वा गुणपर्यायाधारभूतं वा सांख्यनैयायिकं प्रति जं तं भण्णंति सव्वण्हू यदेवं लक्षणत्रयसंयुक्तं तद्रव्यं भांति सर्वज्ञा इति वार्तिकं । तथाहि सत्तालक्षणमित्युक्ते सत्युत्पादव्ययभ्रव्यलक्षणं गुण पर्यायवत्त्वलक्षणं च नियमेन लभ्यते । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमित्युक्ते सत्तालक्षणं गुणपर्यायत्वलक्षणं च नियमेन लभ्यते । गुणपर्यायवदित्युक्ते सत्युत्पादव्ययध्रौव्यलक्षणत्वं सत्तालक्षणं च नियमेन लभ्यते । एकस्मिल्लक्षणेऽभिहिते सत्यन्यलक्षणद्वयं कथं लभ्यत इति चेत् ? त्रयाणां लक्षणानां परस्पराविनाभावित्वादिति । अथ मिथ्यात्वरागादिरहित्वेन शुद्धसत्तालक्षणं अगुरुलघुत्वगुणषडानि वृद्धिरूपेण शुद्धोत्पादव्ययधौव्यलक्षणं अकृतज्ञानाद्यनन्तगुणलक्षणं सहजशुद्धसिद्धपर्यायलक्षणं च शुद्धजीवास्तिकायसंज्ञं शुद्धजीवद्रव्यमुपादेयमिति भावार्थ: । क्षणिकैकान्तरूपं बौद्धमतं नित्यैकान्तरूपं सांख्यमतं उभयैकान्तरूपं नैयायिकमतं मीमांसकमतं च सर्वत्र मतान्तरव्याख्यानकाले ज्ञातव्यं । क्षणिकान्ते किं दूषणं ? येन घटादिक्रिया प्रारब्धा स तस्मिन्नेव क्षणे गतः क्रियानिष्पत्तिर्नास्तीत्यादि ! नित्यैकान्ते च योसौ तिष्ठति स तिष्ठत्येव सुखी सुख्येव दुःखी दुःख्येवेत्यादिटंकोत्कीर्णनित्यत्वे पर्यायान्तरं न घटते, परस्परनिरपेक्षद्रव्यपर्यायोभयैकान्ते पुनः पूर्वोक्तदूषणद्वयमपि प्राप्नोति । जैनमते पुनः परस्परसापेक्षद्रव्यपर्यायत्वान्नास्ति दूषणं ॥ १० ॥ इति तृतीयस्थले द्रव्यस्य सत्तालक्षणत्रयसूचनमुख्यत्वेन गाथा गता । ४४ हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा - १० उत्थानिका- आगे द्रव्यका लक्षण तीन प्रकार कहते हैं
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy