SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 184
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ १८० षद्मव्य-पंचास्तिकायवर्णन स्वाभाविक ही है । क्षायिक भाव, यद्यपि स्वभावकी व्यक्तिरूप ( प्रगटतारूप ) होनेसे ( अंत रहित ) है तथापि, कर्मक्षय द्वारा उत्पन्न होनेके कारण सादि है इसलिये कर्मकृत ही कहा गया है। औपशमिक भाव कर्मके उपशमसे उत्पन्न होनेके कारण तथा अनुपशमसे नष्ट होनेके कारण कर्मकृत ही है। अथवा उदय, उपशम, क्षय और क्षयोपशमस्वरूप चार ( अवस्थाएँ ) द्रव्यकर्मकी ही अवस्थाएँ हैं, परिणामस्वरूप एक अवस्थावाले जीवकी नहीं है इसलिये उदयायिक द्वारा उत्पन्न होनेवाले आत्माके भार्वोको निमित्तमात्रभूत ऐसी उस प्रकारकी अवस्थाओं रूप ( द्रव्यकर्म ) स्वयं परिणमित होनेके कारण द्रव्यकर्म भी व्यवहारनयसे आत्माके भावोंके कर्तृत्वको प्राप्त होता है ।।५८॥ संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा ५८ अथ रागादिपरिणामानामुदयागतं द्रव्यकर्म व्यवहारेण कारणं भवतीति दर्शयति-कम्मेण विणा-कर्मणा विना शुद्धज्ञानदर्शनलक्षणाद्भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्मविलक्षणात्परमात्मनो विपरीतं यदुदयागतं द्रव्यकर्म तेन विना उदयं । जीवस्स ण विज्जदे-रागादिपरिणामरूप औदयिकभावा जीवस्य न विद्यते न केवलमौदयिकभावः, उवसमं वा- औपशमिकभावो वा न विद्यते तेनैव द्रव्यकर्मोपशमेन विना, खइयं खओवसमियं-क्षायिकभावः क्षायोपशमिकभावस्तस्यैव द्रव्यकर्मण: क्षयेण क्षयोपशमेन विना न भवति । तम्हा भावं तु कम्मकदं-तस्माद्धावस्तु कर्मकृतः यस्माच्छुद्धपारिणामिकभावं मुक्त्वा पूर्वोक्तमौदयिकौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकभावचतुष्टयं द्रव्यकर्मणा विना न भवति तस्मादेवं ज्ञायते जीवस्यौदयिकादिभावचतुष्टयमनुपचरितासद्भूतव्यवहारनयेन द्रव्यकर्मकृतमिति । अत्र सूत्रे सामान्येन केवलज्ञानादिक्षायिकनवलब्धिरूपो विशेषेण तु केवलज्ञानांतर्भूतं यदनाकुलत्वलक्षणं निश्चयसुखं तत्प्रभृतयो येऽनंतगुणास्तेषामाधारभूतो योऽसौ क्षायिको भावः स एव सर्वप्रकारेणोपादेयभूत इति मनसा श्रद्धेयं ज्ञेयं मिथ्यात्वरागादिविकल्पजालत्यागेन निरंतरं ध्येयमित्ति भावार्थः ।।५८।। इति तेषामेव भावानामनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण कर्म कर्ता भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथा गता एवं निश्चयेन रागादिभावानां जीवः कर्ता पूर्वगाथायां भणितमत्र तु व्यवहारेण कर्म कर्तृ भवतीति स्वतन्त्रगाथाद्वयं गतं । हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा ५८ उत्थानिका-आगे कहते हैं कि व्यवहारसे रागादि परिणामोंका कारण उदयप्राप्त द्रव्य कर्म है अन्वयसहित सामान्यार्थ-[कम्मेण विणा] द्रव्य कोक सम्बघ विना [जीवस्स ] इस जीवके [ उदयं ] औदयिक [ वा ] या ( उवसमं) औपशामिक या [खइयं ] क्षायिक या
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy