Page Text
________________
२१५१
३१]
३ प्रवचनप्रस्तावः पदि तस्यापि सद्वित्वं नरान्तरकृतात्ततः । तत्राप्येवं प्रसङ्गे स्यादव्यवस्थितिरञ्जसा ॥ १६०० ॥ समयानादिभावेन नैषा दोषाय चेत् कथम् । तादृशादर्थसंवित्तिः समीची समयाद्भवेत् ॥ १६०१ ॥ यतो नरक्रमादेषा बना देरप्यत्तदृशः । समयस्थितिरुत्पन्ना भवत्यन्ध परम्परा || १६०२ ॥ तादृङ्नरोपलमा हि सा तदर्थावगाहिनी ।
ना तदर्थदृगायला म्लेच्छाधीनेव' तस्कृतिः ॥ १६०३ ।। सतो न ताशसमयापेक्षणमनेकार्थप्रतिबन्धायाः शक्तरुपपन्न यतो नियतार्थप्रत्यायनमिति भवितव्यमेव ततः सर्वस्यापि सर्वार्थपतिपतौ तद्वादित्वेन । न चैवम् , अतो न द्वितीयकरुपनोपपन्ना । ?"
नापि प्रथमारुपना; नियतार्थप्रतिबद्धत्वे शक्तः समययशादप्यर्थान्तरे प्रवृत्त्यभावपस्मात् भूमादिवत् । न हि घमादेर्नियतपायकादिपतिबन्धत्वस्य समय शतेनापि तदन्यत्र प्रवृत्तिः, न चैवम् , वेदवचनस्यामिहोत्रादिवाक्यस्य मीमांसकपरिकल्पितादर्धादर्थान्तरेऽपि श्वमांसभक्षणादौ चौद्धसमयवशात् प्रतिदर्शनात् । तदुक्तञ्च
"तेनानिहोत्रं जुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतेः ।
खादेच्चमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमा " [ प्र०या० ३।३१८ ] इति ।
समयस्यैव तर्ने प्रवृत्तिस्तत एव तत्प्रतिपत्तेन तद्वाक्यस्येति चेत्; मीमालकाभिमतेऽपि न स्यात् , तस्यापि ममयप्राधान्यादेव प्रतिपत्तेः, अन्यथा व्याख्यानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न हि स्वशक्तिन एव स्वार्थमवद्योतयतो व्याख्यानापेक्षणमुपपन्नम् । व्याख्यायमानस्य वाक्यस्यैव तत्र प्रवृत्तिस्तदनपेक्षायां व्याख्यानस्यैव निर्विषयत्वेनासम्यवादित्यपि समानं श्वमांसभक्षणेऽपि; तत्रापि परव्याख्यानविषयस्यामि-२० होत्रादिवाक्यस्यैव प्रवृत्तेः, अन्यथा तद्न्यस्यानस्याप्यसम्भवात् न नियतार्थाऽपि नैसगिकी शक्तिर्वाक्याना सम्भवति यतः पुरुषबलानपेक्षमभिधेयप्रतिपादनं तेषां सम्भाव्येत ।
स्यान्मतम् , वृद्धव्यवहारदर्शिनः प्रतिपत्तुरन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदवदर्थव्युत्पत्ती पुनस्तत एव वाक्यतदर्थयोरपि युत्पसि: पदतदर्थान्क्ष्यस्यैर बाक्यतदर्थान्वयत्वोपपत्तेः, ततः किं तदर्थेन पुरुषबलान्वेषणेनेति ! तदपि न साधीयः; तथा सति पदवाक्यव्युत्पत्तिकृतो व्याकरणस्य तदुभयार्थव्युत्प- २५ त्तिनिबन्धनस्य बिचारमन्थस्य च वैयर्यापत्तेः। ततः पुरुषवलादेव वेदस्यापि स्वार्थप्रतिपादनं । स्वशक्तित इति युक्तं तस्य पौरुषेयत्वं तद्वत् प्रवचनस्यापि भवेत् । तस्य कश्चिदनुशास्तऽस्तु, कुतो निरवशेषवस्तुयाथात्म्यदर्शित्वेन परमात्मेति चेत् ! तददर्शिनस्तदनुशासिस्त्रायोगात् पृथजनबत् ।
--- - -मादीनेव आ०,५०, प०। २ तले देवेन आ०,१०, प०। ३-तसाधनादिप्र-आ., ब०,१०। ४ अर्थान्तरे। ५ मशिवचन-आ०, २०, ५०। ६ "विवर्णः पामरी नीयः प्राकृतच पुषग्जनः।"-ता०टि।
| SR No. | 090313 |
| Book Title | Nyayavinishchay Vivaranam Part 2 |
| Original Sutra Author | Vadirajsuri |
| Author | Mahendramuni |
| Publisher | Bharatiya Gyanpith |
| Publication Year | 2000 |
| Total Pages | 521 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 13 MB |