Page Text
________________
१३६ न्यायविनिश्चयविवरणे
[२।१०५.६ अन्यथा चलादेन ताप्यमपि तु व्यतिरेक इति प्रकारेण तत् द्रव्यम् अनिर्देश्य पादे चल पाणावारक्तं विनष्टं चाङ्गुष्ठ इति व्यपदेश्यं न भवेत्, अर्थान्तरेण तदसम्भवात्, अन्यथा
आकाशादावपि तदापत्तेः । तदेवाह-नियमस्याप्यसम्भवात्' इति । 'शरीरादिकमेव चैलादि नाशादिकम्' इति नियमस्य अपिशब्दात् तदभेदप्रतिभासस्य च असम्भवात् । सम्भव एक ५ समवायादिति चेत; तस्य निषेधात् । अभ्युपगम्यायाह--
वृत्तांबपि [ न तस्येदं विश्वरूपं विभाव्यते ] इति ।
वृत्तौ समवायसंज्ञायां सत्यामपि 'नियमस्याप्यसम्भवात्' इति सम्बन्धः तस्याः शारीगदिवदाकाशादावपि भावात्, तया तदर्थान्तरमावस्याप्रतिक्षेपाचेति मन्यते । तत्रैवोपचयमाह
'न तस्येदं विश्वरूपं विभाव्यते' इति । तस्यैकस्येदं प्रस्तुतं विश्वरूपं द्रव्य क्रियादिः १० समवाय इत्येकान्तमिन्नानेकान्तरूपत्वं न विभाव्यते कथञ्चित्तस्य तदभेदेनैव विभावनादिति मन्यते ।
तदनभ्युपगमे दोषमाह -
सम्यग्ज्ञानं व्यवस्थाया हेतुः सर्वत्र तत्पुनः ॥१०५||
प्रत्यक्षं यदि बाध्येत लक्षणं प्रतिरुद्ध यते इति ।
सम्यक् निरुपप्लवं ज्ञानं व्यवस्थाया इत्थम्भावेन वस्तुव्यवस्थितेः हेतुनि मित्तम् । १. विनापि तेन तद्वयवस्थायां न कश्चिदपि समीहितसिद्धविकल: स्यात् । ततो न विभ्रमवादादिक
मुपपन्न तत्र तस्याभावात् । भावे वा तद्वादादनु ( दानु ) पपत्तिरिति मन्यते । तच सर्वत्र बालाबलादिप्रसिद्ध नीलपीतादावपि तद्धतुर्न केवलमनेकान्तात्मनि, तथा च सिद्धा तद्वदेव तस्यापि व्यवस्था सम्यग्ज्ञानमुख्यस्य प्रत्यनस्यापि तत्रैव भावात् । भवदपि तत्तत्र बाध्यत इति चेत्; उच्यते-तत्पुनः सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनेकान्तविषयं यदि चेत् तद्विपर्ययकल्पनया बाध्येत तरलक्षणनीलादेरपि संतस्तस्मात् विषयीकरण प्रतिरुद्धयते तत्रापि तस्य कैश्चित् स्वप्नादित प्रतिभासवत् बाधपरिकल्पनात् । कल्पनमेव तत्केवल न कदाचिदपि निराकारस्य वस्तुनः प्रतिपत्तिरिति चेत् .. इतरत्रापि समानमेतत्-एकान्तव्यतिभिन्नस्य द्रव्यादेरपि अप्रतिवेदनात् । कथं पुनरनेकान्तस्ताविकः ? कथं च न स्यात् । तस्य संशयादिदोषेणोपवातादिति चेत्, अत्राह-'सम्यग्ज्ञानम्'
इत्यादि । व्यवस्थायाः संशयादिदोपपरिकल्पनायाः सम्यग्ज्ञानमेव हेतुः। वाङ्मात्रात्तद्वयव२५ स्थायामतिप्रसङ्गात् । तथापि किमिति चेत् । उच्यते-तत्पुनः अनेकान्तरूपं सर्वत्र पहिरिव
संशयादिविकल्पेष्वपि प्रत्यक्षं स्वसंवेदनवेध तस्यैव तत्र सम्यग्ज्ञानत्वात् । तथा हि-संशयस्तावत् व्यभिचारीतरतत्पतिभासद्वयात्मकत्वात् अनेकान्तात्मकः अभिलाम्येतराकारत्वाच, तथा विरोधादिविकल्या अपि । तदात्मकत्वञ्च सन्त्र सर्वत्र स्वसंवेधं "सर्थचित्ताचैत्तनाम्" [ न्यायवि० पृ० १९ ] इत्यादि वचनात् । तत्रापि तद् यदि पाध्येत लक्षणम् अनेकान्ते दोषदर्शनं प्रतिरुद्धयते तथा सति
१चलितं पा-आ०,ब०प० । २ चलनादि श्रा०प०प०१३व्यवस्थाइतसन्यग्ज्ञानस्य | ४ तद्वाषानुए-ता०१५ सतत्वेन मषि-मा०,०प०/६नीलप्रतिभासवत् | "स्वसंदेनस्फेव"-तादि० ।
| SR No. | 090313 |
| Book Title | Nyayavinishchay Vivaranam Part 2 |
| Original Sutra Author | Vadirajsuri |
| Author | Mahendramuni |
| Publisher | Bharatiya Gyanpith |
| Publication Year | 2000 |
| Total Pages | 521 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 13 MB |