Page Text
________________
न्यायविनिश्चयविधरणे
[ २६ सवैकत्वम् अभावमात्रवेनाभिन्नत्वं तस्य प्रसङ्गः प्रसञ्जनं हि यतस्ततः प्रागुक्तम् । अथ न स्वतो वैलक्षण्यं न तर्हि तदेकान्त इति तत्कल्पनं विभ्रमात् । एतदेवाह--'तद्दष्टं प्रान्तिकारणम्' इति । तस्य वैलक्षण्यैकान्तस्य दृष्टं दर्शनं कल्पनारूपं भ्रान्ति: दुरागमजनितो किनमस्त
कारणं तनिवन्धनम् । यदि वचन ( यदि च न ) सादृश्य वस्तुतः कुतस्तत्प्रतिभासः ! व्यावृत्तिक लादेवेति चेत्, न; तस्य सर्वत्र भायात्, गवादिव्यवहारसाकर्यापत्तेः । ततोऽपि विशिष्टादेवेति चेत्, कस्तद्विशेषोऽन्यत्र वस्तुमूतात्सादृश्यात् । सोऽप्यतात्तिक एव अन्यतस्ततोऽयकल्पनादि ति चेत्, न, तत्राप्यविशेषविशेषयोः पूर्ववतासङ्गादनयस्थोपनिपाताच । ततो वस्तुभूतमन्यदेव व्यावृत्तेः सादृश्यं निश्चिप्रतीतिगोचरत्वात् । तथापि तदवस्तुत्वे वैलक्षण्येऽप्यनाश्वासात् सर्कत्वमेव तात्त्विकं
पसज्येत । तदाह 'सर्व' इत्यादि । तत्पसकाद्वैलक्षण्यं बदतो न कौशलं तदव्यवस्थितेरिति भावः । १० सति वैलक्षण्यप्रतिभासे कथं सर्वेकवमिति चेत् ! सति सादृश्यप्रतिभासे वैलक्षण्यमपि कथम् ! तस्य
मान्तिकारणत्वादिति चेत्, न, अन्यत्रापि तुल्यत्वात् । तदाह-'तद्' इत्यादि । तस्य वैलक्षण्यस्य दृष्टं दर्शनं 'कल्पनारूपं भ्रान्तिकारणम्-अविद्यानिवन्धनं विप्रमादेव परमात्मापरिज्ञानरूपात् प्रतिभासः स्रगाद्यपरिज्ञानात् सर्पादिप्रतिभासवत् सर्पादिरूपेण सगादिवश्च मेदरूपेण तदात्मैवाविद्यावता. मवभासत इति च ब्रह्मवादिभिरभिधानात् । तथा च तदीयं यार्तिकम् -
"सर्वेकत्वं परं ब्रह्म परमात्मेति यद्विदुः । तन्मोहभाना सर्वेषां न तत्वं परमार्थतः ॥ १ ॥ तदानकैवेद्यत्वातेनैव परमात्मना। तदन्यान्यात्मवन्ति स्युः सादीनि स्रना यथा ॥ २ ॥ उक्तात्मच्युतदृष्टीनां तदनोधैकहेतुतः । आवमस्थाणुभेदोऽयं नामरूपक्रियात्मकः ॥३॥ अविद्याकृत एव स्याद न यथारस्तुधीकृतः ।"
बृहदा वा०१०११३८-४१] इति ननु चाविद्यैव सर्वेकवे तदन्यतिरिक्ता न सम्भवति तद्वादविलोपात् । न च तदेवाविद्या; तस्य सत्यज्ञानत्वेनोपगमात् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" तैत्ति० २।१।१] इति श्रवणात् । कथन्ततो भेद२५ प्रतिभास इति चेत् ? न; तस्या अवस्तुत्वेन भेदेतराभ्यामनिर्वचनीयत्वात् । अवस्तुनः कथं प्रति
भासकारणत्वमिति चेत् ! . न; प्रतिभासस्यापि तादृशत्वात् । नहि स्वप्नाच्दै न्तरानुत्पचिः दृष्टत्वात् । अथैवं "नेप्यते न कश्चिदप्यन्यथा प्रतिभासहेतुर्भवेत् नौयानादीनामपि निरंशवादिनामसम्भवात् । मा भूदिति चेत्, एतदेवाह---
१ सर्वभा- आ., ब०, ५०। २-विकल्पयाः । ३ कल्पनं प्रा- आ-, २०, ५० । ४ ये दि- भा०, व०प० । ५ तन्मोहजानां भा०, ब०,५०। ६ सक्तत्वं . आ, ब०, प० । ७-कहेतुत्वानव भा०,०,०1८ सजा यथा भा०, ०.१०।९ अविद्यायाः। १. प्नाच्दनु- भा०, १०.५० । ११ तथैव -आ०, ३० ।
| SR No. | 090313 |
| Book Title | Nyayavinishchay Vivaranam Part 2 |
| Original Sutra Author | Vadirajsuri |
| Author | Mahendramuni |
| Publisher | Bharatiya Gyanpith |
| Publication Year | 2000 |
| Total Pages | 521 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 13 MB |