Nyayavinishchay Vivaranam Part 1

SR No.: 090296
Original Sutra Author: Vadirajsuri
Author: Mahendramuni
Publisher: Bharatiya Gyanpith
Total Pages: 609
Language: Sanskrit
Classification: Book_Devnagari & Philosophy
File Size: 19 MB

Page 231

arasi
p
न्यायविनिश्चयविधरणे
[RI९.
in
.
अहेतोरपि विनिश्चेत्तद्वित्वादेः, तदा कथम् । 'कारणस्यैर वेधत्तम्' इत्ययं नियमो भवेत ? ॥५११॥ अहंतावता यक्ति नियम बस्ति चेशम ।
केन धान्या (घ्यन्धा यितो हन्त जगद्विजयधीरयम्' ॥५१२॥ ____ अपि च, यासतोऽपि स्वलक्षणेषु स्थूलाकारस्य दर्शनम् ; शब्दस्य किन्न स्यात् स्थूलप्रतिभासो दृश्यले न शब्दप्रतिभास इति चेन : म; 'घटोऽयं पटोऽयम्' इत्यत्र शब्दप्रतिभासस्थापि दर्शनात् । विकल्पप्रतिभास एवायंग प्रत्यक्ष प्रतिभास इति चेन् ; न; अस्यैव भानसभागक्षस्नेन प्रज्ञा. करेण कथनात् । शम्मप्रतिभासबरवे कयमस्य प्रत्यारत्वं निर्विकल्पकत्वाभावादिति चेन ? नैन्वय
तत्रैव दोषस्तकिमत्र प्रश्नेन ? स्वफीपीनविवरणस्थाप्रतियुद्धव्यवहारस्यात् ।। १. नाय दोपः, शब्दप्रतिभासवत्वेऽपि पूर्वापरपगमर्शित्वाभावेनाविकल्पकत्यादिति चेत;
उच्यते-यदि तत्परामर्शित्वादेत्र विकल्पकल्न तर्हि प्रत्यक्षे सर्वत्र तदेव निराकर्त्तव्यम् , विकल्पप्रसङ्गमयस्य सत्प्रयुक्तत्वान् न शब्दप्रतिभासवरचम, सत्यधि तरिमस्तत्प्रससमयाभावात् । तदिदं व्याघभयपरिहाराय साधुल्यापादन ताथापतस्य । तस्परामर्शस्यापि शब्दप्रतिभासमूलवास
एव तत्र प्रतिषिध्यत इति चेत् ; न मानसप्रलाभेऽपि तत्प्रतिषेधप्रसङ्गात् । अस्त्येष वस्तुतस्त. १५ त्रापि सनिषेधः केवल सत्प्रतिभासिना विकल्पेन एकत्राध्यासात् आभिमानिकं तदपि तत्प्रतिभा
समुध्यत इति येत ; फस्तहि यस्तुत इन्द्रियज्ञानात्तस्य भेदः ? न अदिति चेन : नारत्येक तहिं "तदिति = "प्रत्यक्षचतुष्टयवादः साधीयान् ।।
अत्पुनरेतत्-आगमप्रसिद्ध तदभिप्रेत्य नीलमिदम्' इत्यादिविकल्पप्रादुर्भावान्यानुपपत्या चानुमिहं तदङ्गीकृत्य तवतुष्यबाद इति । तदास्तां तात्र प्रस्साषान्ते निरूपणात् । २० ततस्तस्येन्द्रियज्ञानाद् भेदं ब्रुयता वात्विक एवं "तत्र शब्दप्रतिभासो वक्तव्यः सतः "कथन
तत्परामर्शित्वं यतो विकल्पकत्वं न भवेत् ? सत्यपि तत्प्रतिभासे "नत्र तत्ययमाभावे साक्षुरादिमानेऽपि न भवेदिति "चत्र “सातिभासनिषेधनं प्रयासमात्रमेव की । अतस्तन्निरा. फरणादवगम्यते सति "तस्मिन्नवदयभावी "सत्परामर्श इति फथन्न विकल्पकं मानस
प्रत्यक्षम् १ तथा सति प्रत्यक्षान्तरस्यारि तत्त्वमनिवार्यम ! सथा हि-इन्द्रियादिप्रत्यानं २५ विकल्पकं प्रत्यक्षत्वान् मानसप्रत्यक्षवत् । शब्दप्रतिभासाभावाति येत् ; न ; तस्याप्यनु
सीगतः। २"इदमिस्यादि बज्ज्ञानमभ्यासात्पुरतः स्विती । साक्षत्करस्वतु प्रत्यक्ष मानसं मतम् ।"प्र. वालिकाल० २१२४३ । ३ नश्श्यं न चैव दो--०,१०,१०,१० पूर्वीपरपरामर्शस्त्रमेव । ५ अथागतस्य आ०,०,१०,.६ शब्दप्रतिभास एव । ७ न स प्रत्य-०,०,१०,स. ८ शब्दपतिमासनिषेधः । ९ शब्दप्रतिभासिना । मानसमक्षस्य । ११ मानसप्रत्यक्षम् । १२ इन्द्रियमनोयोगितसंवेदनप्रत्यक्षमतुष्टय । १३ "एलव सिधान्तप्रसिद्ध मान प्रत्यक्षम् ।"पायनिक-पृ.१।। सभा १.९१४ मानसस्पक्षे । १५ कथं सत्य-मा०, ०,१०, स. १६ शब्दप्रतिभासे। 10 मानसप्रत्यक्षे। १८ पूर्वापरपरामर्शाभावे । १५ नुरादिने । २० शनाप्रतिभाष । रासदप्रतिमासे । २९ पूर्वापरपरामर्शः ।