Page Text
________________
धमा प्रत्यक्षपस्ताव __ मनु च जात्यादितबद्भावेन भेदे सति तादात्म्यमेव योजनम् , सच सर्वत्र प्रत्यक्षे विधत इसि कपल सर्वस्य तस्य विशेषणादिविषयत्वमिति चेत् ? न ; गुणप्रधानभादोषाधिकस्यैव तस्य योजनस्थात् , तद्भावस्य च सर्वत्राभावान् । भवतु विवानियमेन तद्भावनियम तस्य विधशानिबन्धनत्वान्, “विवक्षया मुख्यगुणव्यवस्था" [ बृहस्प. श्लो. २५ ] इति वचनात् । प्रत्यक्षस्य तु कथं तद्विषयत्वं तस्य विवक्षारूपस्वाभावाविति चेत् । तथापि विवक्षया ५ अनितसंस्कारप्रबोधगर्भस्य तस्य न विरुभ्यत एव विशेषणादिविषयषम् , कथमन्यथा 'बहवः' इति 'एक' इति बहुविधम्' इति 'एकविधम्' इति ५ विशेषणादिरूपेण प्रहणं यतो बलादिवेयभेदेन अग्रहादिभेदकथनमान्नीयप्रसिद्धमुपपनीपोत ? ततः स्थितम्-संयोजनमेव प्रत्यक्ष सविकल्प नापरमिति । सर्व संयोजनमेव सविकरुपकमेव' इत्यनुझाने तु यद्वक्ष्यति-"सकलाकार वस्तु निर्विकल्पकम"[ ] इति तद्विरुध्येत । निरंशप्रसिभातरूपनिर्विकल्पकत्यप्रत्य- १० नीकभावापेक्षया तु सकलमपि प्रत्यक्षं सविकल्पकमेव, तस्य जात्यन्तरगोचरत्वेन सांशयस्तुविषयत्योपपरिसि सर्व निरवधम् ।
ननु तदिदं भवतां सारयन्तरं यत्पुरोवर्तितया प्रतिभाति नीलादिस्थूलरूपम् , तस्य च दूरविरलकेशादाविष अविश्वमानस्यैव प्रतिभासलात्कथं तहरो बहिरर्थः पारमार्थिको यतस्तद्विषयत्य प्रत्यक्षस्थेति चेत् । अवाह
अर्थज्ञानेऽसतोऽयुक्तः प्रतिभासोऽभिलापवत् । इति ।
'अर्थस्य इत्यनुवर्तते । तदयमर्थः-अर्थस्य विषयस्य ग्राहकत्वेन सन्यन्भिनि सति । कस्मिन् ? अर्थज्ञाने, अर्य्यत इत्यों विषयस्तरमाज्ञानम्, पञ्चमीति योगविभागात्समासः, तस्मिन् ? किम् ? असतोऽषिधमानस्य स्थूलपकारस्य प्रतिभासो वेदनविषयत्वम् अयुक्तः समतो न भवति । तथा हि
अर्थकार्य यदि ज्ञानमधस्थ प्राहकं मतम् । असतः स्थूलरूपस्य प्रतिभासस्तदा कथम् ? ॥५०८।। असतो न हि विज्ञानमन्यवेहोपनायसे । जायते घेदसत्ता सतः कार्य हि लक्षणम् ।।५०९॥ चन्द्रद्वित्वादिकस्यैवमहेतुत्वादवेदने ।
ध्यावाभावतो न स्यादभ्रान्तपदमर्थवत् ॥५१०॥ -
--....-- - तादरम्यस्य । २ गुणप्रधानभावस्य । ३ गुगप्रधानभावनियमः । विशेषणादिषिपवम् । ५ "बहुपरविक्षिप्रामिःएलानुरुधवा सेप्तराणाम् । अर्थम"-सस्वार्थसू. 112014-मुश्पत १०. सर्वसंयो -प्रा०, २०, ५०, स. ८ जात्यन्तरत्वेन भा०,०प०,स। ५ "पवेष केशा दबीयसि देसे असंसका अपि धनसनिवेशावभासिनः परमाचोऽपि तथेति म विरोधः।"-20 मालिकाल१२२३। 10 -मानस्थूला-भा, 10 .स.!" पनापोदमत्रान्तमिति प्रत्यक्षलक्षणमतमभ्रान्तएवम् ।
........-
....... --
| SR No. | 090296 |
| Book Title | Nyayavinishchay Vivaranam Part 1 |
| Original Sutra Author | Vadirajsuri |
| Author | Mahendramuni |
| Publisher | Bharatiya Gyanpith |
| Publication Year | |
| Total Pages | 609 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari & Philosophy |
| File Size | 19 MB |