Page Text
________________
- तस्वोपदेशः ] द्वितीयो लम्मा
३०९ विलसन्ति गुरूणां गिरः । प्रबलतमतमःकालायसकङ्कटिनि जडधियां हृदि प्रवेश्यमानाः शकलो. भवन्ति हितानुशासनवचनपर्यायाः पत्रिणः । ..
६०. उपदेशवचनं नाम मानाममन्दर मथनपरिश्रमसाध्यममृतपानम्, हृदयगुहागर्भनिर्भरमूर्च्छदनच्छतमश्छटाविघटनचण्ड मचण्डभानवीयमंशु नालम्, अविवेकविपिनभस्मोकरणपाण्डित्यपात्रमचित्रभानवीयं चेप्रितम्, परिपाकपयोधिविजृम्भणेककारणमशिशिरकिरणीयमभीशुजातम्, अरत्नशिलाभरणभारभारणायासमाकल्पा-नरम । विश्वभराभर्तृणां तु विशेषत इदं दुगसदम् । तेषां हिताहितमुपदिशन्तः सन्तो हि सुदुर्लभाः । खल जनकण्टकखिलीकृताः खलु मही
विवेकन बिदा वितं दूरीकृतं तमोध्वान्तं यस्मिन् हस्मिन् मनसि गुरूणां हितोपदेष्टणाम् गिरो भारत्यो विलसन्ति शोमन्तं । प्रबलप्तमः सुरढतमः तम एवं मोहलिमिरमेव कालायसकङ्कटः कृष्णलोहवर्म यस्मिन् तस्मिन् जधियां मुर्याणां हृदि प्रवेश्यमाना हितानुशासनस्य हितोपदंष्टुर्वचनपर्याया वचनस्वरूपाः १० पत्रिणी वाणाः पाकळीभवन्ति खडीभवन्ति ।
६६०. उपदेशवचनं नाम-उपदेशवचनं शिक्षावचनं नामेति संभावनायाम् 'नाम प्रकाश्यसंभाध्यक्रोधोपगमकुस्सने' इत्यमरः । मानां मन्दरेण मन्दराचलेन मथनं विलोदनं तस्य परिश्रमस्तेन साध्य तथा न भवतीत्यमन्दरमथनपरिश्रमसाध्यम् अमृतपानं पीयूषपानम् । हृदयमेव चित्तमेष गुहागहरं तस्या गमें मध्ये निर्मरं यथा स्यात्तथा मृच्छद् वर्धमानं यद् अनच्छतमो मलिनमोह तिमिरं तस्याश्छटाय। विघटने विध्वंसने चण्डं तीक्षणम् अचण्डभानवीयं चण्डभानोः सूर्यस्येदं न भवतीत्यचण्डभानवीयम् अंशुजालं किरणकदम्बकम् । अविवेको ज्ञानमेव विपिनं वनं तस्य मस्मीकरणे दहने यस्पाण्डित्यं तस्य पानं भाजनम् चित्रमानोरम्नरिवं न भवत्यचित्रभानवीयं चेष्टितं कार्यम् । परिपाक: शुभोदय एव पयोधिः सागरस्तस्य विजग्मणस्य वधनस्यैककारणं प्रमखनिमित्तम शिशिरकिरणस्य चन्द्रमस इदं न भवतीत्यशिशिरकिरणीयम् अभीशुजातं मरीचिमण्डलम् । रत्नशिला मणिशिलव आभरणं तस्य भारस्तस्य धारणस्यायासः खेदः सन २० भवति यस्मिन सथाभूतम् भाकल्पान्तरम् आभूषणान्तरम् । विश्वं मराभतणां तु पृथिवीपतीनां तु विशेषतः प्रमुखरूपण इदम्पदेशवचनं दरासदं दलभम् । तत्कारणं दर्शयितमाह-तेषामिति-हि यतः तेषां
गुरुओंके वचन सुशोभित होते हैं । अत्यन्त तीव्र मोह रूपी काले लोहसे निर्मित कवचसे युक्त मूर्ख मनुष्यों के हृदयमें प्रविष्ट कराये जानेवाले हितोपदेशी जनोंके वचन रूपी पक्षी खण्ड-खण्ड : .. हो जाते हैं।
६६०. मनुष्यों के लिए उपदेश रूप वचन, मन्दराचलके मथनसे उत्पन्न परिश्रमके बिना ही प्राप्त होनेवाला अमृतपान है। हृदय रूपी गुहाके भीतर अत्यधिक रूपसे बढ़ते हुए मलिन मोह रूपी अन्धकारके समहको दर करने में समर्थ सर्यसे भिन्न पदार्थकी किरणोंका सम अविवेक रूपी वनको भस्म करनेवाले पाण्डित्यका पात्र अग्निसे भिन्न पदार्थ का व्यापार हैं, .. परिपाक रूपी सागरको वृद्धिका प्रमुख कारण चन्द्रमासे भिन्न पदार्थकी किरणोंका समूह है,
और रत्नमयी शिलाओंसे निर्मित आभूषणोंका भार धारण करनेके खेदसे रहित दूसरा आभूषण हैं । परन्तु ग्रह उपदेश रूप बचन राजाओं के लिए विशेषकर दुर्लभ हैं। क्योंकि उनके लिए हित-अहितका उपदेश देनेवाले सज्जन मनुष्य अत्यन्त दुर्लभ रहते हैं । यथार्थमें
१. क० म० अमन्दमयन, ख० अमन्थन । २. चण्डिम.क० । ३. खिलीकृताः शिथिलीकृताः, इति टिप्पणी।
३५
| SR No. | 090172 |
| Book Title | Gadyachintamani |
| Original Sutra Author | Vadibhsinhsuri |
| Author | Pannalal Jain |
| Publisher | Bharatiya Gyanpith |
| Publication Year | 1968 |
| Total Pages | 495 |
| Language | Hindi, Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari & Literature |
| File Size | 20 MB |