________________
मुनितोषणी टीका, प्रतिक्रमणाध्ययनम् - ४
१८५
'दक्षिणे मातुली कन्या परिणेया प्रयत्नतः ' - इति लाटादिदेशेषु मातुलकन्या गम्या तदितरत्र - ' मातुलस्य सुतामूदवा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्' इति सैवागम्येत्यादिप्रकथनम् । विधिः== भोजनादिसम्पादनं तेन देशकथा यथा— मगधेऽन्नदुग्धादीनां भोज्यानामेवं प्राचुर्ये भवति, कोसलदेशे भवनादीन्येवं निर्मीयन्ते, स्रुध्ने चैत्रं व्यापारपरायणा धनिनः, -इत्येवमादि, विकल्पः = क्षेत्र वापी - कूप - तडागादि निर्माण, सस्यादिसम्पनिश्च तेन देशकयेस्यतिरोहितम्, नेपथ्यं = स्त्री पुरुष कर्तृकमणिभूषणादिधारणं
(१) छंद - देशकथा जैसे- दक्षिण देशमें मामाकी कन्या के साथ विवाह किया जाता है । अन्य देशों में दोष माना जाता है, जैसा लिखा है कि-' मामाकी कन्या से माता के गोत्रमें उत्पन्न किसी और भी कन्या से अथवा एक प्रवर (मूल) की कन्या से यदि कोई विवाह करे तो वह विवाह अयोग्य समझा जाता है और विवाह करनेवाले को चान्द्रायणव्रत करना पडता है' इत्यादि । (२) विधि-देशकथा जैसे—' मगध देशमें चावल, दूध, आम वगैरह इस प्रकार उत्पन्न होते हैं, कोसल (अवध) देशमें मकान इस प्रकार बनाये जाते हैं, तथा स्रुघ्न ( आगरा प्रान्त) के धनी लोग इस प्रकार व्यापार किया करते हैं' इत्यादि । (३) विकल्प - देशकथा जैसे-खेत, बावडी, कूप, तालाब, आदि के खुदवाने तथा शालि आदि के रोपने आदि की कथा करना । ( ४ ) नेपथ्य - देशकथा 'मणि-भूषण
(૧) છન્દ દેશકથા—જેમકે, દક્ષિણ દેશમાં મામાની પુત્રી સાથે લગ્ન કરી શકાય છે. અને બીજા દેશેમાં તે પ્રમાણે કરવામાં દ્વેષ માનવામાં આવ્યે છે. જેવી રીતે અન્ય ગ્રંથેમાં લખેલુ છે કે:- મામાની પુત્રીથી, માતાના ગાત્રમાં ઉત્પન્ન કાઇ ખીજી કન્યાથી અથવા એક પ્રવર (મૂલ) ની કન્યા સાથે કઇ વિવાહ કરે તે તે ત્રિવાહ-લગ્ન અયેગ્ય સમજવામાં આવે છે અને લગ્ન કરનારને ચાંદ્રાયણ વ્રત ४२वुं पडे हे धृत्याहि. (२) विधि देशभ्या-भडे, भगध देशमां यावस- (योमा)-दूधઆંખા વગેરે આ પ્રમાણે ઉત્પન્ન થાય છે, કેશલ (અવધ) દેશમાં મકાન આ પ્રમાણે મનાવવામાં આવે છે. તથા આગરા પ્રાન્તમાં ધનવાન માણસેા આ પ્રમાણે વ્યાપાર पुरे छे घेत्याहि. (3) विमुत्पथी देशस्था - मडे, जेती, वाडी, वा-ताव वगेरे ખાદાવવાની તથા શાલી આદિ ધાન્ય રોપવાની કથા કરવી તે. (૪) નેપથ્ય
