________________
सुनितोषणी टीका, प्रतिक्रमणाध्ययनम्-४
१७७ चिरतिस्तस्मिन् , अर्थादेकविधेऽसंयमे जाते सति निषिद्धाऽऽचरणादिना यो मयाऽतिचारः कृतस्तस्य दुष्कृतं मयि मिध्याऽस्त्विति सारायः। एवमन्यत्रापि बोध्यम् । उक्तोऽसंयमरूप एकविधोऽतिचारः, सम्मति नानाविधं तं दर्शयन्नाह-'पडिक्कमामि दोहिं बंधणेहिं' इति 'दोहिं' द्वाभ्यां, बध्यते-बन्धविषयीक्रियते जीवो गाभ्यां राग-द्वेषाभ्यां ते बन्धने ताभ्यां, हेतौ तृतीया, अत्र 'योऽतिचारः कृतस्तं, तस्मात् इति वा 'प्रतिक्रामामि'-ति सम्बन्धः कार्यः, के ते बन्धने ? इत्यपेक्षायामाह-'रागवंधणेणं' रज्यते येनेति रागः, स च तद्न्धनं च तेन, 'दोसबंधणेणं' प्राकृते द्वेष-दोष-शब्दयोः समानरूपत्वात् द्वेषबन्धनेन-दोषबन्धनेन वा इति च्छाया, द्वेष्टि, जीवानामप्रीतिमुत्पादयतीति, द्विष्यते अपीतिरूपाधते येन यस्माद्वा स द्वेषः, स च तद्वन्धनं च द्वषबन्धनं, तेन' यद्वा दुष्यन्ति= विकृता भवन्ति क्षान्त्याद्यात्मगुणा येन यस्माद्वेति दोषः मिथ्यात्वाविरति-प्रमादकषायाशुभयोगलक्षणः स च तद्वन्धनं च दोषबन्धनं तेन,२ 'पडिक्कमामि' प्रतिक्रामामि, 'तिहिं' त्रिभिः, ‘दंडेहिं' दण्डैः, दण्डयते रत्नत्रयैश्वर्यापहरणादसारीक्रियते आत्मा यैरिति, दण्डयन्ते व्यापाघन्ते माणिनो यैरिति वा दण्डास्तैः, दण्डो द्रव्यादिभेदादनेकविधोऽप्यत्र मापदण्ड एवाधिकृतो बोध्यः, दण्डत्रैविध्यमाह-'मणदंडेणं' मन्यते-ज्ञायते पदार्थसार्थोऽनेनेति मनस्तेन दण्डो (असदयापारात्मकः) मनोदण्डस्तेन, 'वयदंडेणं' उच्यते इति वचस्तेन दण्डो वचोदण्डस्तेन, 'कायदंडेणं' चीयतेऽस्मिन्नस्थ्यादिकमिति कायः कायेन दण्डः कायदण्डहो तो, एवं राग (अनुराग) द्वेष (अप्रीति) रूप दो बन्धनों के कारण, सम्यग्ज्ञानादिरूप रत्नत्रयका नाश करके आत्माको असार करनेवाले, अथवा प्राणियों की हिंसामें निमित्तभूत मानसिक, वाचिक, कायिक, इन तीन दण्डों के कारण, विहित का अनुष्ठान પ્રમાણે રાગદ્વેષ રૂપ બે બન્ધનેના કારણે સમ્યફ-જ્ઞાનાદિ રૂ૫ રત્નત્રયને નાશ કરીને આત્માને અસાર કરવાવાળા, અથવા પ્રાણીઓની હિંસામાં નિમિત્તભૂત માનસિક, વાચિક અને કાયિક એ ત્રણ દડાના કારણે વિહિતનું અનુ
१- 'द्विष अपीतो' अस्माद्बाहुलकास्करणेऽपादाने वा घन् । २- 'दुष वैकृत्ये' अस्मात्पूर्ववद्धन् । ३- 'निवासचितीत्यधिकरणे घञ् चस्य कुत्वं च' ।
