________________
५०२ .
___ .................: :.. -अनुयोगद्वारसूत्र पुत्रा, अनन्यसाधारणक्षतादिलक्षणविशिष्टलिङ्गवत्वादिति । नन्वत्र साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तयोः सद्भावासद्भावाभावो वर्चते, अतोऽयमहेतुरिति चेदाह- हेतुहि वस्तुतया एकलक्षणतविशिष्टः ! तबलेनैव गमकत्वमुपलभ्यते, अतो नास्त्यस्या हेतुत्व मिति । उक्तं चअपने परदेश से आये हुए युवा पुत्र को पूर्वदृष्ट चिह्न से पहिचान लिया। यहां अनुमान प्रयोग इस प्रकार से करना चाहिये । “अयं मम पुत्रः अनन्यसाधारणक्षतादिलक्षणविशिष्टलिङ्गवत्वात् ' ..
शंका- इस अनुमान प्रयोग. में न तो साधर्म्यदृष्टान्त है और न वैधHदृष्टान्त है। इन दोनों का अभाव है। इसलिये यह हेतु गमक -महीं हो सकता.है। तात्पर्य यह है. कि-हेतु अपने साध्य का गमक तभी होता है कि-'जब उसमें अन्वय प्रदर्शक अन्वय. दृष्टान्त और ध्यतिरेक प्रदर्शक व्यतिरेक दृष्टान्त होते हैं। 'दसरों में नहीं पाये जानेवाले क्षतादिलक्षणरूप विशिष्ट चिह्नोंवाला होने से. यह मेरा पुत्र है' इतने कहने मात्र से तो काम चल नहीं सकता। व्यक्ति प्रदर्शन पूर्वक हेतु अपने साध्य के साथ अव्यभिचरितरूप से पहिले किसी स्थान विशेष में निश्चित कर लिया होता है, तो वह अपने साध्य का गमक होता है। इसीलिये उसमें साधय आदि दृष्टान्त दिये जाते हैं। ऐसी शंकाकार की यह आशंका है-तष इसका उत्तर सायी मही अनुमान-प्रयोग 24 प्रमाणे समलव . "अयं मम पुत्रः अनन्यसाधारणक्षतादिलक्षणविशिष्टलिङ्गवत्वात् ". . જ શકા–આ અનુમાન પ્રયોગમાં ન સાધમ્ય દષ્ટાન્ત છે અને ન ધમ્ય દષ્ટતા છે. આ બન્નેને તેમાં અભાવ છે. એટલા માટે આ હેતુ ગમક થઈ શકે નહિ તત્પર આ પ્રમાણે છે કે “હેતુ પિતાના સાધ્યને ગમક ત્યારે જ થઈ શકે છે, કે જ્યારે તેમાં અન્વયે પ્રદર્શક, અન્વય દષ્ટાન અને વ્યતિરેક પ્રદર્શક, વ્યતિરેક દષ્ટાન્ત હોય છે. “બીજાઓમાં ન હોય તેવા ક્ષતાદિલક્ષણ ૩પ વિશિષ્ટ ચિહ્નો યુક્ત હોવાથી આ મારો પુત્ર છે, ફકત આટલું કહેવાથી જ કામ ચાલે એમ નથી. વ્યાપ્તિ પ્રદર્શન પૂર્વક હેતુ પિતાના સાધ્વની સાથે અધ્યભિચરિત રૂપથી પહેલાં કેઈ સ્થાનવિશેષમાં નિશ્ચિત કરી લીધેલ હોય છે. તે જ તે પિતાના સાષ્પને ગમક થાય છે. એટલા માટે તેમાં સાધર્યુ. વગેરે દૃષ્ટાન્ત આપવામાં આવે છે. આ જાતની શંકાકારની આ આશકા છે. આ શંકાને ઉત્તર આ પ્રમાણે છે કે “હેતુ, દાન્ત બળથી જ
