________________
अनुयोगचन्द्रिका टीका सूत्र २२१ अनुमानप्रमाणनिरूपणम्
५०३ "अन्यथाऽनुपपन्नत्वमात्रं हेतोः स्वलक्षणम् ।
सत्चासत्वे हि तद्धमौं, दृष्टान्तद्वयलक्षणे ॥” इति । हेतोः स्वलक्षणम् अन्यथाऽनुपपन्नत्वमा बोध्यम् । साधयंवैधर्म्यरूपदृष्टान्तद्वयस्य लक्षणे-निश्चायके सस्वासत्वे हि तद्धमौ-तस्य हेतीधर्मों विज्ञेयांवित्यर्थः । अयं भावा-धर्मिसत्तायां सर्वदा धर्मास्तिष्ठन्त्येवेति न नियमः, पटादीनां शुक्लस्वादिधर्मव्यमिवारदर्शनात् । एवं च दृष्टान्तयोः सत्चासत्त्वधौं कचिद् हेती यह है कि-हेतु, दृष्टान्त के बल से ही अपने साध्य का निश्चायक होता है यह नियमरूप बात नहीं है। कितनी जगह साधादिहष्टान्त के होने पर भी तो हेतु अपने साध्य का गमक होता नहीं देखा गया है। परन्तु यह नियम है कि जिस हेतु में अन्यथानुपपन्नस्वरूप स्वलक्षणता है, वह नियम से अपने साध्य का गमक होता है। अन्यथानुपपन्नत्व का तात्पर्य है साध्य के अभाव में हेतुका नहीं होना। ऐसा हेतु चाहे अन्वय व्यतिरेक दृष्टान्त हों या न हो नियम से अपने अविनाभावी साध्य का निश्चायक होता है । यही बात 'अन्यथानुपपनस्व' इत्यादि श्लोक द्वारा प्रकट की गई है। इसमें यह कहा गया है, कि हेतुका वास्तविक निजलक्षण केवल एक अन्यथानुप. पनत्व ही है। साधर्म्यदृष्टान्त के निश्चायक जो सत्व और असत्व है, ये दोनों हेतु के धर्म हैं। धर्म की सत्ता में सभी धर्म सदा ही उसके साथ रहे ही, ऐसा तो नियम नहीं हो सकता। क्योंकि पटादिकों का शुक्लस्वादि धर्मों के साथ व्यभिचार देखा जाता है। इस પિતાન સાધ્યનો નિશ્ચાયક હોય છે, આ નિયમરૂપ વાત નથી. કેટલાક સ્થાન પર સાધર્માદિ દષ્ટાન્તહેવા છતાંએ હેતુ પિતાનાં સાધ્યને ગમક छ, म तुनथा.. છે પરંતુ એવો નિયમ છે કે જે હેતુમાં અન્યથાનુત્પન્નવ રૂપ સ્વલક્ષણતા છે. તે નિયમથી પિતાને સાધ્યને ગમક હોય છે. અન્યથાનુ૫૫ન્નત્વનું તાત્પર્ય એ છે કે સાધ્યના અભાવમાં હેતુના અસ્તિત્વને અભાવ એવો હેતુ ભલે અન્વય વ્યતિરેક દષ્ટાન્ત હોય કે ન હોય, નિયમથી પોતાના અવિનાભાવી साध्या निधाय डाय छे. मे पात "अन्यथानुपपन्नत्व" वगैरे वो વડે પ્રકટ કરવામાં આવી છે. આમાં આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે કે હેતુનું વાસ્તવિક લક્ષણ ફકત એક અન્યથાનુપપન્નત્વ જ છે. સાધમ્ય વિધમ્ય દષ્ટાન્ત નિશ્ચયાત્મક જે સત્ય અને અસત્વ છે એ અને હેતના પ છે. ધમેની સત્તામાં સર્વધર્મો હંમેશા તેની સાથે રહે જ આ
