________________
अनुयोगद्वारसूत्रे
७०
तथा - मध्यमः - मध्ये कावस्य मवो मध्यमः । उक्तंचवायुः समुत्थितो नाभेरू हृदि समाप्तः ।
नाभि प्राप्तो महानादो, मध्यमत्वं समश्नुते ||
यद्वा-" तद्वदेवोत्थितो वायु रुरः कण्ठसमाहतः । नाभिं प्राप्तो महानादो मध्यस्थस्तेन मध्यमः ॥ इति ॥
तथा - पश्चमः-पञ्चानां=पइजादिस्वरानुसारेण पश्चसंख्यकानां स्वराणां पूरणः स्वरः पञ्चमः । यद्वा-पञ्चसु नाभ्यादि स्थानेषु मातीति पञ्चमः । उक्तंच"बायुः समुद्गतो नामे रुरो हत्कण्ठमूर्ध ।
विचरन् पञ्चमस्थानमाप्त्या पञ्चम उच्यते" ।। इति ।।
वायु उरस्थल और हृदय में टकराता है और फिर नाभिस्थान में आकर वडी आवाज उत्पन्न करता है - इसलिये इस स्वर का नाम मध्यम स्वर है । अथवा उसी प्रकार से उस्थित हुआ वायु उरस्थल और कण्ठ में टकराता है फिर नाभिस्थल में पहुँच कर बडे भारी शब्द को उत्पन्न करता है । इस प्रकार मध्यस्थ होने से यह स्वर मध्यम कहा गया है । पद्म आदि स्वरों की यह स्वर पांचवी संख्या की पूर्ति करता है इसलिये इस स्वर का नाम 'पंचम' स्वर हुआ है । अथवा नाभि आदि पांच स्थानों में यह स्वर समा जाता है इसलिये यह-स्वर पंचम स्वर कहलाया है। इस का लक्षण इस प्रकार से कहा गया हैनाभिस्थान से जो वायु उत्पन्न होता है, वह वक्षस्थल हृदय कंठ और मस्तक में टकराता हुआ पंचमस्थान में उत्पन्न होता है । इसलिये इस
ઉસ્થળ અને હૃશ્યમાં અથડાય છે અને પછી નામિસ્થાનમાં આવીને મેટ અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે, એટલા માટે આ સ્વરનું નામ મધ્યમસ્ત્રર છે. અથવા પહેલાની જેમ જ ઉપરની તરફ ઉડતા વાયુ ઉસ્બળ અને કંઠમાં અથડાય છે પછી નાભિધાનમાં પાંચીને બહુ માટે અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રમાણે મધ્યસ્થ હાવા બદલ આ સ્વર મધ્યમ કહેવાય છે, ષડ્ જ વગેરે સ્વશમાં આ સ્વર પાંચમી સખ્યાને પૂરે છે એટલા માટે આ સ્વરનું નામ પંચમસ્વર છે. અથવા નાભિ વગેરે પાંચ સ્થાનામાં આ સ્તર સમાવિષ્ટ થઈ જાય છે. એથી આ ત્રર પંચમસ્વર કહેવાય છે આનું લક્ષશુ આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યુ છે. નાભિસ્થાનમાંથી જે વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે તે વક્ષસ્થળ હૃદય કંઠ અને મસ્તકમાં અથડાઇને પંચમસ્થાનમાં ઉપન્ન થાય છે. એટલા માટે આનું નામ આ પ્રમાણે રાખવામાં આવ્યું છે, જે સ્વર ખામી રહેલા
