________________
७९१ अनुयोगवन्द्रिका टीका सूत्र १६२ सप्तस्वरनामनिरूपणम् तथा-धैवता-अभिसन्धयते अनुसन्धयति शेषम्वनिति धैवतः। यद्वा-धीमतामयं धैवतः । पक्षद्वयेऽपि पृषोदरादिन्वात् साधुत्वम् । उक्त चास्य लक्षणम्
"अभिसन्धयते यस्मादेतान् पूर्वोदितान् स्वरान् ।
तरमादस्य स्वरस्यापि, धैवतत्वं विधीयते" ॥ इति । तथा-निषादः-निषीदन्ति स्वरा यस्मिन् स निषादः । उक्त चापि--
"निषीदन्ति स्वराः यस्मि,-निषादस्तेन हेतुना।।
सर्वाश्चाभि भवत्येष, यदादित्योऽस्य दैवतम्" ।। इति। तदेवं सप्त-सप्तसंख्यकाः स्वराः जीवाजीवाश्रयाः स्वराः व्याख्याता विविधप्रकारेण तीर्थङ्करगणधरैः कथिताः। ननु कार्य हि कारणायत्तं, तच्च कारणं कार्यभूतानां स्वराणां जिहादिकं, तानि च द्वीन्द्रियादि उसजीवानामसंख्येयत्वादसंख्येयानि किमुताजीवनिमृतानां ततः कथं स्वराणां सप्तसंख्यकत्वं न विरुध्यते ? उच्यतेका नाम ऐसा कहा गया है। जो स्वर शेष स्वरों का अनुसंधान करता है वह 'धैवत' है । अथवा संगीत विशारदों का जो स्वर है वह 'धैवत' है। इस का लक्षण इस प्रकार से कहा है-" अभिसंधयते" इत्यादि इस श्लोक का अर्थ स्पष्ट है। जिस में स्वर ठहरता है उसका नाम निषाद स्वर है। यह स्वर समस्त स्वरां का पराभव करता है क्योंकि इसका देव आदित्य है। ये जो मान स्थर हैं वे जीव और अजीव दोनों के आश्रय रहते हैं। ऐसा नोधैकर भगवंतोने कहा है। __ शंका-कार्य कारणो के आधीन होता है । इन मात्र स्वरस्वरूप कार्य के कारण जिहया आदिक हैं। ये जिया आदि कारण हीन्द्रिय आदि उस जीवों के असंख्यात होने से असंख्यात है। अजीव निमृत स्वरों के विषय की तो बात ही क्या है! इसलिये म्वरों का सात प्रकार का कहना ठीक नहीं है। વરાનું અનુસંધાન કરે છે તે પૈવત” છે. અથવા સંગીત વિશારદે જે. વર છે. તે પૈવત છે આનું લક્ષણે આ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે. “ अभिमन्यते इत्यादि " मा ने। २५४ ॥ छ. २मा २१२ स्थिर થાય છે તેનું નામ નિષાદ સ્વર છે. આ સ્વર બધા સ્વરાને પરત કરે છે કેમ કે આને દેવ આદિત્ય છે જે આ સાત વર છે તે જીવ અને અજીવ બને ને આશ્રિત રહે છે. આમ તીર્થકર ભગવતે કહ્યું છે.
શંકા-કાર્ય કારણેને અધીન હોય છે. આ સાત સ્વર રૂપ કાર્યના કારણે જિલ્લા વગેરે છે. આ જિ હા વગેરે કારણે હીન્દ્રિય વગેરે ત્રસ જીવે અસંખ્યાત હોવાથી અસંખ્યાત છે અજીવ નિવૃત સ્વરાના વિષયની તે વાત જ શી કરવી? એટલા માટે સવારના સાત પ્રકારે કહેવાય નહિ.
