________________
अनुयोगद्वारसूत्रे रिक्तानामन्येषां जीवानां न्यूनतोऽपि औदयिकी गतिः क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणि पारिणामिकं तु जीवरम् , इत्येतद् भावत्रयं लभ्यते एवेति बोध्यम् । मृ० १५८॥ इसके अतिरिक्त और जो नौ भंग हैं वे केवल प्ररूपणा मात्र ही हैं । क्योंकि सिद्धों के सिवाय जितने भी संसारी जीव हैं, उनको कम से कम तीन भाव तो होते ही हैं। जिस गति में वे हैं एक तो वह, तथा इन्द्रियां और जीवत्वगति औदयिक भाव है। इन्द्रियां क्षायोपशमिक भाव है और जीवत्व पारिणामिक भाव है।
भावार्थ-सूत्रकारने दोभावों के संयोग होने पर जो दश सान्निपातिक भाव होते हैं उनके विषय में इस सूत्रद्वारा विवेचन किया है। इसमें जहां पर औदयिक भाव प्रत्येक संयोग में प्रधान रूप से रहता है, और शेष औपशमिक आदि में से एक २ छूटता चला जाता है वह पहिला द्वि भाव संयोगी भेद होता है । इसके चार भंग बनाये गये हैं। उनमें औदयिक औपशमिक-सान्निपातिक भाव नाम का पहिला भंग है। जैसे यह मनुष्य उपशांत कषाय है । अर्थात् यह मनुष्य उपशान्त क्रोधी यावत् मनुष्य उपशान्त लोभी है- यहां पर उपांत क्रोध होने से तो औपशमिक भाव और मनुष्य कहने से मनुष्यगति कर्म के उदय से ભંગે છે તેમને ઉલ્લેખ તે માત્ર પ્રરૂપણાની અપેક્ષાએ જ કરવામાં આવે છે, કારણ કે સિદ્ધ છ સિવાયના જે સંસારી જીવો છે તે જીમાં તે ઓછામાં ઓછા ત્રણ ભાવો અવશ્ય હોય છે. જે ગતિમાં તેમને સદ્ભાવ છે તે ગતિ તથા ઈન્દ્રિય અને છેવત્વગતિ ઔદયિક ભાવ છે ઈન્દ્રિ ક્ષાયોપથમિક ભાવ રૂપ અને જીવત્વ પરિણામિક ભાવ રૂપ છે.
ભાવાર્થ–બબે ભાવને સોગ થવાથી જે દસ સાન્નિપાતિક ભાવે નિષ્પન્ન થાય છે, તેમના વિષયમાં સૂત્રકારે આ સૂત્રમાં વિવેચન કર્યું છે. પહેલા ચાર દ્વિભાવ સગી સાન્નિપાતિક ભામાં યિક ભાવ પ્રધાન રૂપે રહે છે. ઓયિક ભાવની સાથે ઔપશમિકથી લઈને પરિણામિક પર્યન્તના ચાર ભાવોને સોગ કરીને પહેલા ચાર ભંગ (ભાંગાઓ) બને છે. તેમાં ઔદયિક અને ઔપશમિક ભાવોના સંગથી પહેલું સાન્નિપાતિક ભાવ રૂપ ભંગ બને છે જેમ કે.. આ મનુષ્ય ઉપશાન કષાય છે. એટલે કે આ મનુષ્ય ઉપશાન્ત ક્રોધી, ઉપશાન્ત માની, ઉપરાન્ત માયી અને ઉપશાન્ત લેભી છે. આ પ્રકારનું કથન કરવાથી પહેલો સાન્નિપાતિક ભાવ આ પ્રકારે ગ્રહણ થાય છે અહીં ક્રોધ ઉપશાન્ત થયેલું હોવાથી ઔપશમિક ભાવને, અને મનુષ્ય
