________________
मोचन्द्रिका टीका सूत्र ९६ अनुगमस्वरूपनिरूपणम्
४१५
संग्रहनये आनुपूर्वीद्रव्याणि नो संख्येयानि नो असंख्येयानि नो अनन्तानि सन्ति । किन्तु नियमात् एको राशिरस्ति ।
ननु आनुपूर्वीद्रव्याणां संख्येयादित्वाभावादेकराशित्वमपि नोपपद्यते, द्रम्यबाहुल्ये सत्येव तस्योपपद्यमानत्वात्, दृश्यते च लोके व्रीहिबाहुल्ये 'व्रीहिराशिः ' इति व्यवहारः, १ इति चेत्, उच्यते - संख्ये या दिवाभावेऽपि स्व स्वरूपात् आनुपूर्वीद्रव्यबाहुल्यं विद्यते । तेषामानुपूर्वीत्वसमान्यमाश्रित्य यदेकत्वं तदपेक्षया एकराशित्वमिति 'एको राशि:' इत्यस्याभिप्रायः, इति नास्तिकचिद् दोषः । यद्वा
शंका- जब आनुपूर्वीद्रव्य संख्यात आदिरूप नहीं हैं तो उनमें एकराशि रूपता भी कैसे बनसकती है ? क्योंकि यह राशिरूपता द्रव्य बहुलता में ही होती है । लोक में भी ऐसा ही देखा जाता है की जब धान्य बहुत होता है तब ''यह व्रीहिराशि " है ऐसा व्यवहार होता है ।
उत्तर- संख्यात आदि रूपता के अभाव में भी अपने स्वरूप को लेकर आनुपूर्वीद्रव्यों में बहुलता है। अतः आनुपूर्वीत्व सामान्य का आश्रय करके इनमें जो एकता है उसकी अपेक्षा ये एक राशिरूप है ऐसा कहने का अभिप्राय सूत्रकार का है। इसमें कोई दोष नहीं है । तात्पर्य कहने का यह है कि त्रिप्रदेशिक एक आनुपूर्वी है, चतुष्पदेशिक एक आनुपूर्वी है पंचप्रदेशिक एक भानुपूर्वी है इत्यादि अनंत प्रदेशिक एक आनुपूर्वी है । इस प्रकार से सप अनुपूर्वियों के स्वरूप
6" या
શંકા- જો આનુપૂર્વી દ્રવ્ય સખ્યાત આદિ રૂપ ન ઢાય તે તેમાં એક રાશિરૂપતા કેવી રીતે સ`ભવી શકે છે? કારણ કે આ રાશિરૂપતા તે દ્રવ્યની બહુલતામાં જ મ'ભવી શકે છે. લેકમાં પણ એવુ' જ લેવામાં આવે છે કે જયારે ધાન્ય ઘણું જ ડાય છે ત્યારે એમ કહેવામાં આવે છે थोमानी ढंगसे। (शशि ) .
ઉત્તર—સંખ્યાત આદિ રૂપતાને અભાવ હોવા છતાં પણ પેાતાના સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ આનુપૂર્વી' દ્રવ્યેામાં બહુલતા (વિપુલતા) છે. તેથી આનુપૂર્વી વ સામાન્યની અપેક્ષાએ તે દ્રવ્યેામાં જે એકતા છે તે એકતાને અનુ सक्षीने सूत्रठारे हीं मेवुठठे हे " માતુપૂત્રી દ્રવ્યામાં એકરાશિરૂપતા છે. ” તેથી આ પ્રકારના કથનમાં કોઈ દોષ નથી આ કથનનું તાત્પય એ છે કે ત્રિપ્રદેશિક એક ભાનુપૂર્વી' ચાર પ્રદેશિક એક અનુપૂર્વી છે, પાંચ પ્રદેશિક પર્યન્તના લકવાની એક એક આનુપૂર્વી છે. આ પ્રકારે મષી આનુપૂત્રીઓના સ્વરૂપ ભિન્ન ભિન્ન છે, પરંતુ તે સઘળી આાનુપૂર્વી એમાં
