________________
१६
अनुयोगवारसूत्रे
पञ्चविं दर्शाते- 'तं जहा' इत्थादिना तं जहा ' तद्यथ। - तज्ज्ञान यथा पञ्चविधं भवति, तथा प्रोच्यते । तत्र ( १ ) प्रथमं ज्ञानम् - 'आभिणिबोहियनाणं' आभिनिबधिक ज्ञानम् 'अभि' इति अभिमुखः - वस्तुयोग्यदेशावर थानापेक्षी, 'नि' इति नियतः - इन्द्रियमनः समाश्रित्य स्त्र स्व विषयापेक्षीबोधःअभिनिबोधः, स एव आभिनिबेाधिकम् तच्च तद् ज्ञानं च आभिनिबोधिकज्ञानम् । अत्र 'ज्ञान' शब्द: सामान्यज्ञान - वाचकः । अभिनिबोधशब्दः इन्द्रिय नो
से सूत्रकारने प्रकट की है । अथवा, "पण्णत्तं" इस पद की संस्कृत छाया " श्राज्ञाप्त" ऐसी भी होती है - इस का अर्थ यह है कि ज्ञान में पंच प्रकारता गणधरों ने प्राज्ञ तीर्थंकर सर्वज्ञ भगवान् से प्राप्त की है । अथवा इसी छाया के पक्ष में ऐसा अर्थ भी होता है कि ज्ञान में यह पंच प्रकारता भव्य शणियों ने अपनी बुद्धि से ही पाई है। विना बुद्धि से तो यह प्राप्त की नहीं जा सकती है । इस तरह जो प्रज्ञाप्त है बही प्राज्ञाप्त हैं । ( तं जहा ) वह ज्ञान में पंच प्रकारता इस तरह से है । (आभिणिबोहियनाणं) (१) आभिनिबोधिक ज्ञान - यह ज्ञान वक्तु को योग्य देश में होने की अपेक्षा रखता है तथा पांच इन्द्रिय और मन की सहायता से होता है । यह बात " अभि" और "नि' शब्द से प्रकट होती है । इस तरह योग्य देश में स्थित वस्तु का इन्द्रिय और मन की सहायता से जानने वाले ज्ञान का नाम अभिनिबंध ज्ञान है । यह अभिनबोध ही आभभिबोधिक
" पण्णत्त" म पहनी संस्कृत छाया " प्राज्ञाप्तं " छे. या आज्ञातांनी अपेक्षाओ જો વિચાર કરવામાં આવે તે તેના અથ આ પ્રમાણે થાય છે-જ્ઞાનમાં પંચવિધતાની પ્રાપ્તિ ગણધરાએ પ્રાજ્ઞ તીર્થંકર સર્વજ્ઞ ભગવાન પાસેથી કરી છે.
અથવા તેના અથ એવા પણ થાય છે કે-જ્ઞાનમાં આ પાંચ પ્રકારતા ભવ્ય જીવે એ પેાતાની બુદ્ધિથી જ પ્રાપ્ત કરેલ છે. બુદ્ધિ વગર તેા તેની પ્રાપ્તિ થઇ શકતી જ નથી. भारी ने अज्ञात छे, आज्ञाप्त छे. (तं जहा ) ज्ञानना ते पांय प्र नीथे प्रभाणे छे—(आभिणिबाहियनाणं ) ( १ ) मालिनियोधिक ज्ञानઆ જ્ઞાન વસ્તુ ચેાગ્ય દેશમાં હોય એવી અપેક્ષા રાખે છે, તથા પાંચ ઇન્દ્રિયા અને મનની સહાયતાથી થાય છે. એજ વાત "अभि" भने “नि” ઉપસર્ગી દ્વારા પ્રકટ કરી છે. આ રીતે આભિનિાધિક જ્ઞાનની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે થાય છે—ચેાગ્ય દેશમાં સ્થિત (રહેલી) વસ્તુને ઇન્દ્રિયે અને મનની સહાયતાથી જાણનારા જ્ઞાનનુ”” નામ અલનિષેધ છે. તે અભિનિખાધ જ આભિનિમેાધિક
