________________
अनुयोगचंद्रिका टीका पुत्र ६३ द्विषद उपकाने गम् तुम्बची णाम तुम्बनिर्मिता का वीणा सा तुम्बवीणा, तद्वादनं शिल्पं येषा तुम्बर्शणिकास्तेपाम, कावडिकानाम्-'कावडि' इति भाषाप्रसिद्धभारवाहकानाम् मागधानाम्-मागधाः मङ्गल ठास्तेपाम, एषां सर्वेषा-पिं घृताधुपयोगेन बलवर्णारिकरणं कर्णसन्धादिवर्द्धन वा स द्विपद उपक्रमः । एष परिकर्मविषयः सचित्तो विपद उमः यस्तु नटादीनां खङ्गादिभिर्नाश एवोपक्रम्यते-सम्पा ते स वस्तु बनाशविपयः सचित्तो द्विपदो द्रव्योपक्रमः इति वाक्यमपि प्रकरणवशादाक्षेप्तनम् । स एष द्विपद उपक्रमः ॥मू० ६३॥ का, तूंबडी की वीणा बनाकर उसे बजाने वाले तुंबबीणिों का, काबड से भार ढोनेवालों कावडिकों का, और मंगल पाठकों का जो अपने शरीर में घृतादिक द्रव्य के सेवन से शक्ति आदि के संबर्द्धन करने का उपक्रम किया जाता हैं, अथवा जिन २ और साधनों से बातों कों और स्कंधों को बढाया एवं बलिष्ट किया जाता है वह सब प्रयत्न द्विपद संबन्धी उपक्रम है। यह जो विपदों का उपक्रम है वह परिकम को विषय करनेवाला है इसलिये यह सचित्त विपद उपक्रम है । ता उन्हीं नट आदिकों का जो खङ्गआदि से विनाश करने का उपक्रम किया जाता हैं वह वस्तुं के विनाश से संबन्धित होने के कारण वस्तु विनाश विषयवाला सचित्त द्विपद द्रव्योपक्रम है। इस तरह का वन्तु विनाश विषयक सचित्त द्विपद द-योपक्रम का पाठ सूत्र में नहीं आया है-तो भी प्रकरण के वश से उसे यहां समझ लेना चाहिये । इस प्रकार से यह द्विपद उपक्रम संबन्धी कथन है।
તુંબની વીણા બનાવીને તેને વગાડનારા તુંબવીણિકોને, કાવડની મદદથી ભાર વહન કરનાર કાવડીયાઓનો અને મંગળપાઠકે જે પિતાના શરીરમાં ધી આદિના સેવન વડે શક્તિ આદિના સંવર્ધનને જે ઉપક્રમ કરવામાં આવે છે. અથવા જે જે બીજા સાધનો પર કોંને અને ખભાને વૃદ્ધિયુકત અને બલિષ્ઠ કરવામાં આવે છે, તે બધાં પ્રયત્નને દ્વિપદ વિષયક ઉપક્રમ કહે છે. આ જે દ્વિપદોને ઉપક્રમ છે તે પરિકમને વિય કરનાર છે, તેથી તે સચિત્ત દ્વિપદ ઉપક્રમ છે. તથા એજ નટ આદિકોને તલવાર આદિથી જે વિનાશ સ્વાને ઉપકમ કરવામાં આવે છે, તે વસ્તુના વિનાશરૂપ વિષયવાળો સચિત્ત દ્વિપદ દ્રવ્યપક્રમ છે. આ પ્રકારને વસ્તુવિનાશ વિષયક સચિત્ત દ્વિપદ દ્રવ્યાપકમને પાઠ સૂત્રમાં આવ્યો નથી, તે પણ
આ પ્રકરણમાં તેને સમાવેશ કરવાનું જરૂરી લાગવાથી, તેનું કથન નહીં થવું 'જોઇએ. આ પ્રકારનું દ્વિપદ સચિત્ત ઉપક્રમનું સ્વરૂપ સમજવું.
