________________
આંતર્વહીવટમાં સરકારની દરમિયાનગીરીથી તે સ્થીતિ ઉપર કાંઈ અસર થાય છે કે કેમ તે જોવાનો એક ગંભીર પ્રશ્ન છે. જ્યારે ( રાની) અંદરની શાંતિનો ભંગ થતો હોય ત્યારે જ સાર્વભ્રમ સત્તા વચમાં આવે છે. હિંદુસ્થાનના બંધારણના સુધારાને લગતા ના વાઇસરાય અને સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટના રીપોર્ટમાં દેશી રાજ્યના પ્રકરણ ૧૦ ના પારેગ્રાફ ૨૯૭. . એમ દલીલ થઈ શકે કે કર્નલ કીટીંજ તેમના ઉપર જણાવેલ ફેસલાના (પરિશિષ્ટ “સી”) ( જુઓ ઉપરનો પારેગ્રાફ ૪) પાંચમા પારેગ્રાફમાં જણાવે છે કે શ્રાવકોની વતી સરકારની દરમીયાનગીરી કાયમ હતી; છતાં એમ કહેવું જોઈએ કે તે અધિકારીને એમ કહેવાનો આશય એ હતો કે નીરંતર દરમીયાનગીરા છતાં શાહજહાનની કહેવાતી સનંદની સરતાના આધારે જેને માગેલ ખાસ હકકો-પાલીતાણાના રાજાના હક્ક ઉપર તરાપ મારી સજીવન કરવાને કદી પણ વિચાર કરવામાં આવેલ નથી. કર્નલ કીટીંજ સરકારના ૧૮૬૩ ના નં. ૧૫ર ધરાવતા પોતાના તા ૧૫ એપ્રીલ ૧૮૬૩ના રીપોર્ટમાં સંજોગેનું સંપૂર્ણ વર્ણન આપે છે. ( જાઓ પરિશિષ્ટ “ડી”). અગાઉ ૧૯૪૬ માં શેઠ વખતચંદ ખુશાલને લખી આપેલ પાલીતાણું રાજ્ય આખાનું ગીરેખત કે જે ૧૮૩૩ માં ખતમ થયું તેના ઉપર રીપોર્ટ કરતાં મી. મેલેટે (Mr. Malet) બીજી બાબતો સાથે કહ્યું હતું કે – (૧) જણાવેલ ખતથી બીજા સોદાઓ માફક ઘણેજ ગુંચવાડે ઉભે થે. (૨) જે કે મુદત પુરી થઈ છે તો પણ સને ૧૮૦૦ થી શેઠ હેમચંદ વખતચંદ (વખતચંદ ખુશાલચંદના દીકરા ) પાલીતાણામાં સર્વ સત્તા ધરાવતા હતા. (૩) રાજા અને શ્રાવકો વચ્ચે ઘણુ તકરાર થઈ હતી, જેનું મૂળ ઈજારાના વખતમાં હોવાનું જણાય છે કારણકે એટલું તો કબુલ કરવું પડે કે શ્રાવકોને મજકુર શેઠની વગથી મહેરબાની દેખાડવામાં
આવી હતી. ૭. કર્નલ કીટીંજ પાલીતાણ રાજ્ય અને ઉપર કહેલ ઈજારદારની
[]
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
