________________
જેમાં ચાર જાતિના દેવ બતાવવામાં આવ્યા છે –(૧) ભવનપતિ, (૨) વાણવ્યંતર, (૩) તિષી, અને (૪) વૈમાનિક. ભવનપતિમાં મોટા ભાગે પ્રવૃત્તિના દેવો છે. વાણવ્યંતરમાં યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત, પિશાચ વગેરે આવે છે. જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહ, નક્ષત્ર, તારાઓ છે, અને વૈમાનિકોમાં વિમાનમાં રહેલા દે છે. જૈનોમાં દેવતા કરતા માનવ જન્મની મહત્તા ઉપર વધારે ભાર મૂકવામાં આવ્યા છે. આ બધા દેવના મંદિરે નહોતા. પણ મધ્યમકાળથી લેકપ્રવાહમાં તણાઈને તેમણે પણ લૌકિક દેવને માનવા અને પૂજવા શરૂ કર્યા.
બૌદ્ધોમાં દેવતાઓનું વર્ણન લેવા છતાં, માણસને વધારે મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે ત્યાં બુદ્ધ સિવાય બીજા દેવને પૂજવામાં ન આવતા પણ પાછળથી તાંત્રિક સંપ્રદાયના પરિચયના કારણે તથા લોકોને વધારે આકર્ષવા માટે બીજા દેવની પૂજા થવા લાગી.
ઇસ્લામ ધર્મમાં એક માત્ર અલ્લાહ-ઈશ્વર સિવાય બીજા કોઈની ઉપાસના કરવામાં આવતી નથી. એનું કારણ હજરત મુહંમદ પયગંબર સાહેબને, કષ્ટો સહીને અરબસ્તાનમાં પ્રચાર કરવા મુખ્ય છે. તે વખતના લોકોમાં દરરોજ ઠેર-ઠેર અસંખ્ય દેવ-દેવીઓની પૂજા ચાલતી હતી. લોકે ઘણા વહેમો અને મૂઢતામાં ફસાયેલા હતા. ત્યારે હજરત સાહેબે તે લોકોની મૂઢતા દૂર કરી એકેશ્વરવાદને પ્રચાર કર્યો. તે છતાં ઘણું પીર-ફકીરની મજાર અને દરગાહીને પૂજવાનું તેમનામાં પણ ચાલુ થઈ ગયું છે.
ઇસાઈ ધર્મમાં યુરોપ વગેરેમાં ખૂબ અંધવિશ્વાસ ચાલતું હતું. ત્યાં સુકરાત જેવા મહાન વિચારકોએ એક માત્ર ઈશ્વર તરફ લોકેને વાળી અંધ-વિશ્વાસથી દૂર કર્યા. આજે મેટા ભાગે તે દેવ-દેવીઓની પૂજા બંધ છે પણ પાછળથી થયેલ કેટલીક સાધ્વીઓ અને સાધુઓના નામે અલગ મઠ અને મૂર્તિઓની પૂજા ત્યાં પણ ચાલુ થઈ ગયાં છે.
જરથુસ્ત્ર ધર્મમાં તે અગ્નિની ઉપાસના તથા પ્રાકૃતિક દેવોની ઉપાસના ગુણની દ્રષ્ટિએ કરવામાં આવે છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
