Page Text
________________
સમાલાચના આર સમાલાચક
૨૫
કર વ્યક્તિરૂપ મેં આ જાતે હૈં ઔર કીર જો કુછ બન પડતા હૈ, કરતે હૈં. છેટે હી નહીં, બડે– બડે મહાજન ભી ઇસ દલ-દલ મેં આ ક્રૂ'સતે હૈ.
૩-૧કીલ-દલ
કુછ ઐસે ભી સજ્જન હેાતે હૈં કિ, જો અપને સમાક્ષેાચ્ય નિબંધ કે ઉપર તને લદ્ હા જાતે હૈ કિ ફિર સબ ઔર કુછ ભૂલ જાતે હૈ
“દયે પ્રેમ–ચસમા નિ આગુન ગુન જોય”
સહૃદય-હૃદય સાક્ષી હૈ ક, ઐસી સમાલાચના, સમાલાચના હૈ યા વકાલત! ઐસી સમાલા- ‘ ચનાઓં સે સાહિત્ય-ક્ષેત્ર મેં કૈસી કુછ ગડબડ મને કી સંભાવના હૈ, સેા પાઠક સમઝે સમાલેાચક મેં હંસ કા ગુણુ હેાના ચાહીએ, ઉસે દૂધ કા દૂધ ઔર પાની કા પાની અલગ-અલગ કર દિખાના હી ઉચિત હૈ.
૪-અસાવધાન-દલ
..
ઈસ ચૌથે દલ મેં વે હૈ', જે અપને સમાલેાચ્ય વિષય કે પતિ ભી હૈ, અનાવશ્યક અધ પ્રીતિ અથવા દ્વેષ ભી જિન મેં નહીં હૈ, ઔર જે સખ પ્રકાર સે સમાયેાચના કરને કે અધિકારી હૈ. પરંતુ ઈનમે એક અવગુણુ ઐસા આ જાતા હૈ, જો ઇન સબ સમાલેચક-ગુણાં કા ઐસે દેખા દેતા હૈ, કિ—“નિષિદ્ધ-સાયન-રાનો ન્યેનો તેળ ટ્યુન .” વહુ દોષ હૈ—અનવધાનતા. ઉદાહરણ લીજીએ. માધુરી” કી પિછલી કિસી સખ્યા મેં શ્રીયુત બદરીનાથ ભટ્ટ, ખી એ॰ કે “ દુર્ગાવતી નામક રૂપક કી સમાલેાચના નિકલી થી, સમાલેચના ખડી સુંદર થી. ઇસસે સમાલોચક ક્રી વિશેષજ્ઞતા ઝલકતી થી—ધ્રુવલ રસ” કા વિષય મુઝે સાહિત્ય-શાસ્ત્ર કે અનુકૂળ નહીં જ’ચા. અચ્છા, તે દેખીએ, ઐસે સુંદર સમાલેાચક મેં ભી અસાવધાની રાની ને આ કર ડેરા જમા લિયા ઔર સુધાકર મેં કલંક-કાલિમા જરા સી લગા હી તે દી સમાલેાચક મહાશય ઇસ રૂપક કી નાયિકા ‘દુર્ગાવતી' ઔર નાયક ‘અકબર' લિખ ગયે હૈં. કથાનક સે અપરિચિત જતાં કા ઇસ સમાલેાચના સે યહ ભાન હૈ। સકતા હૈ કિ, દુર્ગાવતી અકબર કી સ્રી હેાગી ! કૈસા અન!! કુછ દિકાના હૈ !!! વસ્તુતઃ ઈસ રૂપક કી ‘નાયિકા’ તા હૈ દુર્ગાવતી ઔર “ પ્રતિનાયક ” હૈ અકબર.
૫-ગપડાથ–દલ
યહુ પાંચવાં દલ દિલ્હી કા પાંચવાં સવાર હૈ. ઇસકી લીલા અપરંપાર હૈ, ઈસ દલ કે લેગાં કા જ્ઞાન તે! જો હાતા હૈ સા હાતા હી હૈ; કિન્તુ યે લેાગ બડે બડે મહનીય પુરુષોં પર ભી કીચડ ઉછાલતે તનિક ભી નહી સકુચતે, યહુ ખડે દુઃખ કી બાત હૈ. ગીદડ શેર કે કાન પકડને જાતે હૈ, પંડિત–રાજ કે શબ્દાં ઃ—
“
લીલા-ત્રુજિત-શારદ્વાપુર-માલવત્રાળાં પુણેविद्या- सद्म-विनिर्गलत्कणमुषो जल्पन्ति चेत्पामराः । અય : નિનાં રાન્ત-શિશા ગુન્તાવાનાં જ્ઞા:, सिंहानां च सुखेन मूर्द्धसु पदं धास्यन्ति शालावृकाः ॥”
પરંતુ ઈસ દલ કા શીઘ્ર હી શાસન હેાના ચાહીએ. યદિ ન સમાલાચકાં કી કડી સમાલેાચના મ્હાની ન પ્રારંભ હુઇ, તેા સમઝ લેના ચાહિયે કિ, સાહિત્ય મેં શીઘ્ર હી બીભત્સ નરક દીખ પડેગા. અંત મેં હમ દે! શબ્દ ઔર કહે કર ગ્રૂપ હાતે હૈં. યહ ખાત હમ ઉપર કઇ વાર કહ ચૂકે હૈં કિ, ઇન ભદ્દી સમાલાચના કી સમાલેાચના હેાની બહુત આવશ્યક હૈ. દૂસરી ખાત ચહ કિ, સમાલેાચના સંબંધી સાહિત્ય કે નિર્માણુ હૈાને કી ખડી જરૂરત હૈ. સંસાર કા કાઈ ભી કા બિના સહારે ઉત્તમ ઔર પરિમાર્જિત રૂપ મેં નહીં હૈ। સકતા. આજકલ પ્રત્યેક ખાત લિયે નિયમ ઔર ઉસકા સાહિત્ય અનતા દીખ પડતા હૈ; પરંતુ ઇસ આવશ્યક વિષય કી આર
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |