Page Text
________________
શુભસંગ્રહ-ભાગ છે
४४-समालोचना और समालोचक યહ બિલકુલ સચ હૈ કિ, સમાલોચક–સમાજ સાહિત્ય-નગર કી મ્યુનિસિપલ-કમિટિ હૈ. ઇસકે બિના સાહિત્ય મેં અસીમ ફુડા-કચરા ભર જાને કી બહુત સંભાવના હૈ ઔર બઢતે—બઢતે યહ ગંદગી ઇતની બઢ સકતી હૈ કિ, સહદય-સમાજ દૂર સે હી નાક-ભૌ ચટા કર ઉસકે વિમુખ હે જાય. આજ હમારી રાષ્ટ્રભાષા કે સાહિત્ય મેં કુછ ઐસી રહી ગડબડ મચી હૈ. સમાલોચક કા યદ્યપિ આજ-કલ અભાવ નહીં–ભરે પડે હૈ, પરંતુ વાસ્તવ મેં જિહું સમાલોચક કહા જ સકતા હૈ, ઉનકી સંખ્યા ગિનને કે લિયે આકાશ કી ઓર દષ્ટિ ચલી જાતી હૈ. યહ બાત નહીં
, હમારે યહાં સચ્ચે સમાલોચક ક અત્યંત અભાવ હી હો. નહીં, ઈશ્વર કી કૃપા સે અબ કિસી બાત કી કમી નહીં હૈ. સમાલોચક કી સંખ્યા પર્યાપ્ત હૈ. યદિ યે વિશેષ અનુભવી વિદ્યાવાદ્ધ સાહિત્યમહારથી અપની કલમ ફિરસે ડગમગાતે હુએ હાથે મેં પકડ લે, તે સાહિત્ય કે નયે પથિકે કે બહુત કુછ સહારા મિલ સકતા હૈ ઔર વર્તમાન ગંદગી ભી દૂર હો કર આગે કે લિયે ઉસકી રોક હે સકતી હૈ; પરંતુ ઐસા નહીં હૈ. હમારે બહુત સે પથ-પ્રદર્શક ઇસ બર્બરતાપૂર્ણ કાલ મેં ચૂપ હો કર બૈઠ ગયે હૈ. હમ ઇસ વિષય મેં કુછ નહીં કહ સકતે.. હાં, યહ બાત ચિત્ત મેં અવશ્ય આતી હૈ કિ–
“નીર-ક્ષીર-વિ હૃક્ષારયં ત્વમેવ કુરે જેવા
विश्वहिस्मन्नधुनान्यः कुल-व्रतं पालयिष्यति कः॥" અસ્તુ. તે સચ્ચે સમાલોચકે કે મૌન ધારણ કર લેને ઈસ ક્ષેત્ર મેં ઔર ભી કુછ અંધાધુંધ મચ ગયી હૈ. અગણિત સમાલોચક પૈદા હે કર ઈધર ઉધર બરસાતી મેં કી ભાંતિ દર્શને લગે હૈ. માને સૂર્ય કે અલગ હોતે હી તમસ્વતી મેં નક્ષત્રોં કી ભીડ ટિમ-ટિમા રહી છે. નહીં, યહ બાત ભી નહીં. નક્ષત્રરાશિ યદ્યપિ કુછ પ્રકાશ નહીં કર સકતી, પરંતુ વહ જનતા કા કુછ અહિત ભી તો નહીં કરતી; પરન્તુ હમારી ઇસ સમાલોચક-મંડલી સે તે આજ સાહિત્યજગત કી બડી ભારી હાનિ હૈ રહી હૈ, જિસે પ્રત્યેક આંખવાલા મનુષ્ય નિત્ય દેખતા હૈ. ઇન સમાલોચકડુંગવો કે પ્રતાપ સે સદા હી સાહિત્ય-ક્ષેત્ર મેં તૂ-તૂ મેં-મેં મચી રહતી હૈ-અછી તરહ ગાલી–ગલૌજ હોતી હૈ. યહ કિતની લજજા કી બાત હૈ?
હમ યહ નહીં કહતે કિ, સચી સમાલોચના હેતી હી નહીં. હતી હૈ: પરંતુ બહુત કમઉતની હી, જિતની કોયલે કી ખાનિ મેં હીરે કી પ્રાપ્તિ. ઈસ સચ્ચી સમાલોચના કે અતિરિક્ત હિંદી મેં પ્રાયઃ પાંચ પ્રકાર કે સમાલોચક-દલ દિખાઈ દેતે હૈ. ઈનકે નામે કા સ્મરણ કર લેના ભી અનુચિત યા અપ્રાસંગિક ન હોગા. સુનિયે–
૧-અવિશેષજ્ઞ–દલ કઈ લોગ ઐસે--ઐસે વિષયોં કી સમાલોચના લિખને બેઠ જાતે હૈ જિન વિષયે કી વિશેષજ્ઞતાસે ૨ સ્વયં હી બહત દર હોતે હૈ. વિશેષજ્ઞતા તો દર કી બાત હૈ. કોઈ કોઈ તે ઉસ વિષય સે એકદમ અપરિચિત હી હોતે હૈ. ઈસ શ્રેણી કે મહાનુભા કા ઉદાહરણ દેને કી આવશ્યકતા નહીં. કિ ઈ-હીં કી અધિક ભરમાર હૈ. પાઠક નિત્ય હી પત્ર-પત્રિકાઓં મેં ઇનકા પરિચય પાતે હૈ.
૨ષી-દલ - ઈસ દલ કે લોગ સમાલોચના કે બહાને અપને દિલ કા મલાલ અછી તરહ નિકાલતે હૈ. સમાલોચ્ય વિષય કે કિસી ગુણુ કી સત્તા હે અપને સમાલોચ્ય ગ્રંથ મેં દૃષ્ટિગત નહીં હતી. આંખ પર ઠેષ કી પટ્ટી ચઢ જાતી હૈ. સાથ હી અવગુણ ઢંઢને કે લિયે સહસાક્ષ બન જાતે હૈ ઔર વહી ઐઠ કર ઍચ મારને કી ઈરછા કરતે હૈ, જહાં ઇનકે કામ કી ચીજ હ. આગે બઢ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |