Page Text
________________
સંસ્કૃત સાહિત્ય કા વિકાસ
૨૫૯ હતી હૈ. કાલિદાસ કી અપેક્ષા ભવભૂતિ મેં વાસ્તવિકતા કી માત્રા અધિક હૈ. અભિજ્ઞાનશાકુંતલ કે ચતુર્થ અંક મેં શકુંતલા કા તપાવન સે બિદા લેના, અપની પ્રાણપ્યારી સખિ સે બિદા હેના ઔર લતા-પુષ્પ કી સુષમા સે હૃદય કા મધુર સંબંધ વિચ્છિન્ન હોના-યહ સભી કરણ–રસ કે ભીતર હૈ, ઔર કરુણુ કા સ્કૂરણ–માત્ર કરા કર કવિ ઉસકે પરિપાક કે લિયે હમેં સ્વતંત્ર છોડ દેતા હૈ. પરંતુ ઉત્તર-રામચરિત મેં ભવભૂતિ ને તીસરે અંક મેં તે કરુણુ કા ઈતના ગાઢા રસ બહાયા હૈ કિ પાઠક સ્વયં ફૂટ-ફૂટ કર રોએ બિના રહ હી નહીં સકતા. કાલિદાસ હમારે હૃદય કો પસી જતે હુએ દેખના ચાહતે હૈ; પરંતુ ભવભૂતિ તો હમારી આંખે મેં આસ દેખ કર હી સંતુષ્ટ હેતે હૈ. ઉત્તર-રામચરિત કે કવિત્વ મેં દાર્શનિકતા કહીં–કહીં ઇતની બઢ ગઈ હૈ, જીવન કી આલોચના ઇતની અધિક હો ગઈ હૈ કિ દાર્શનિકતા કે બૂ ફૂટ નિકલતી હૈ, ઔર પરિણામવાદ તથા વિવર્તવાદ કી ઉલઝને મેં હમારા હૃદય લગ જાતા હૈ. કહીં– કહીં તે અપૂર્વ–બાત કહ દી ગઈ હૈ, જિસે સંસ્કૃત કે અન્ય કવિ મેં પાના દુર્લભ હી હૈन किंचिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति। तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः।।
ભવભૂતિ અપને ચિત્રકાવ્ય કે લિયે ભલે હી સંસ્કૃત સાહિત્ય કે અદ્વિતીય કવિ માને જાય; પરંતુ વહ અપની ઉન્હીં રચનાઓ કે દ્વારા અમર હો ગએ હૈ, જિનમેં “હૃદય કી બાત' કહી ગઈ હૈ, જિનસે હમારા હૃદય ઉલિત ઔર ઉલ્લસિત હો જાતા હૈ
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः। न खलु बाहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते॥
તથા પ્રેમ કી વહ પરિભાષા, જિસમેં કવિ ને અપના હૃદય ખેલ કર રખ દિયા હૈ, કવિ કે ઉસકે ચિત્ર–કાવ્ય કી અપેક્ષા અમર બનાને મેં અધિક સફળીભૂત હુઆ હૈ, વહ હૈअद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सास्ववस्थासु यद्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः।
પિછલે છે કે સંસ્કૃત કવિ ને કવિતા-કામિની કે અલંકાર સે ઇતના લાદ દિયા કિ બસ અલંકાર-હી અલંકાર રહ ગએ, કાવ્ય કા સ્વાભાવિક સૌંદર્ય છિપ ગયા ઔર હમારા હદય ભી ઉનકી ઓર સે એક પ્રકાર વિરક્તસા હો ગયા. હદય તો સંસાર મેં સબસે અધિક સ્વાથી પદાર્થ હૈ. જહાં ઇસકે અનુકૂલ દૃશ્ય મિલે, અનુકૂલ બાતેં મિલી, વહાં વહ ચટ ઉલ્લે અપને ભીતર છિપા લેતા હૈ, સ્વીકાર કર લેતા હે; પરંતુ જહાં વિપરીત ભાવ દીખે કિ ચટ વહ અપના દ્વાર બંદ કરી લેતા હૈ. સંસ્કૃત–સાહિત્ય મેં એક કવિ ઔર હૈ, જિન્હેં ભારતવર્ષ હી નહીં, યાર! તક ઉલ્લાસ એવં આનંદ કે સાથ પૂજતા હૈ-વહ હૈ મહાકવિ જયદેવ. ગીતગોવિંદ મેં જે મિઠાસ હૈ, વહ અન્યત્ર કિસી ભી સાહિત્ય મેં દુર્લભ હૈ. સંગીત કી ઉસ મધુર ધારા કા, જે ગીતગોવિંદ મેં બહી હૈ, રસપાન કરને કે લિયે કૌન નહીં લાલાયિત રહતા? અબ ભી જબ હમારે જીવન મેં ઉદાસીનતા બટને લગતી હૈ ઔર સરસતા તથા મધુરતા અદશ્ય કે ગર્ભ મેં વિલીન હોને લગતી હૈ, તે અંતરાત્મા કે કેવલ ગીતગોવિંદ સે પરિતોષ મિલતા હૈ! જીવન કો આનંદ એવં પ્રેમ સે ભર દેને કે લિયે ગીતગોવિંદ કા એક પદ ભી પર્યાપ્ત હૈ. જયદેવ કી દેવવાણી કી નિગ્ધ પિયૂષધારા મેં અવગાહન કર આજ ભી હમ જન્મ સફલ કરતે હૈ, ઔર કવિ કી મધુર વાણી કી મિઠાસ કા આરવાદન કર અમર પદ પ્રાપ્ત કરતે હૈ. દેખિયે, કિતની મિઠાસ હૈ - ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरमधकरनिकरकरंबितकोकिलकाजितकुंजकुटीरे॥ विहरति हरिरिह सरसवसंते; नृत्यति युवतिजनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरंते॥ तथा-रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेषम् न कुरु नितंबिनि! गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम्। धीरसमीरे यमुनातीरे वसती वने वनमाली; गोपीपीनपयोधरमर्दनचंचलकरयुगशाली ।ध्रुव ।
ગીતગોવિંદ મેં આદિ સે અંત તક ઐસી હી મધુરતા લબાલબ ભરી પડી હૈ. ઈસ વિષય પર અગલી સંખ્યા મેં ઔર ભી કુછ લિખા જાયેગા. ઈસ બાર ઇતના હી.
(“સુધા”ના શ્રાવણ સં. ૧૯૮૪ ના સંપાદકીય લેખમાંથી.)
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |