Page Text
________________
*
સંસ્કૃત સાહિત્ય ક્ત વિકાસ
૨૫૫ અથવા શેલી કે “હમારે સબસે મધુર કાવ્ય કરુણારસિક વિચાર હી દર્શાનેવાલે હે ” આદિ કથોં સે હોતી હૈ. આદિકવિ મહર્ષિ વાલ્મીકિ કે કાવ્ય-કાલ સે કવીંદ્ર રવીંદ્ર કે કાવ્યકાલ તક જિન જિને કવિ કી વાણી મેં હમેં અમરત્વ કા રસ મિલતા હૈ, સભી કી કૃતિ મેં. મલ સત્રરૂપ સે હમ ઇસ એક રહસ્ય કા ઉદઘાટન કરતે હૈ કિ વે હી કવિ અમર હો ગએ, જિનકે જીવન મેં કભી–ન-કભી ટીસ ઉઠી થી, ઔર જિન્હને જીવન કી અભિવ્યક્તિ કે સૂમ વિશ્લેષણ મેં કરુણરસ કા સહારા લિયા થા !
દો પહર કા સમય થા. બ્રહ્મર્ષિ વાલ્મીકિ મધ્યાપિનક સંધ્યા કરને કે તમસા-તટ પર ખડે છે વહ ઉહસે છે કે એક જે કો દેખા. વ્યાધ ને ઉસ જોડે મેં સે કામમાહિત એક ક્રૌંચ કે માર ડાલા. ઋષિ કે હૃદય મેં કહ્યું કા સમુદ્ર ઉમડ પડી. અકસ્માત વાણી ફૂટ પડી, સહસા અનુષ્ય છંદ ઉનકે હૃદય કી ધારા બહ ચલી:मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी:काममोहितम् ॥ | હમ કાવ્ય મેં ઇસીકે અમરત્વ કહતે હૈં. આદિકવિ કી ઇસ વાણું મેં “નૂતનóદસ્તઅવતાર હી નહીં હૈ, ભાવના કી પૂર્ણ અભિવ્યક્તિ કે અર્થ ઉપયુક્ત સાધન ભી હૈ. ઇસી મને વેગ ને રામાયણ-જૈસે મહાકાવ્ય કા પ્રજનન કિયા. ઋષિ કે હદય મેં ઠેસ લગી, દિલ કા દરિયા ઉમડ પડા, કરૂણા કા જલ કવિ કે હૃદય મેં હલચલ મચાને લગા. કવિતા કી રચના મેં અંતસ્તલ કી ઇસ નિગૂઢ પ્રેરણું કા હી નામ અમરત્વ હૈ. કવિ કા સામ્રાજ્ય હૃદય હૈ, મસ્તિષ્ક નહીં; ઉસકા નંદન-વન કલ્પના એવં મનોવેગ હૈ, બુદ્ધિ નહીં; કવિ તન્મયતા કા ઉપાસક હતા હૈ, જિગીષા કા નહીં; કવિ અવતાર લેતા હૈ, બનાયા નહીં જાતા; કાવ્ય કી પ્રવૃત્તિયાં જે ઉસકે હદય કે અનુભૂતિ-ખંડ મેં પ્રચ્છન્ન ભાવ સે વિદ્યમાન રહતી હૈ, યે અનુકૂલ કાલ, ઘટના એવં પરિસ્થિતિ પા કર જાગ જાતી હૈં, ઉનકા પુરણ હો જાતા હૈ ઔર તાદામ્ય કી સંગીત લહરિ મેં વે અલાપ ઉઠતી હૈ!
વૈદિક યુગ કે મહર્ષિ મેં ભી ઈસી સત્ય કા પ્રસાર મિલતા હૈ. ધ્યાન ઔર ધારણું કે અનંતર જબ વે સમાધિ મેં પ્રવિષ્ટ હોતે થે, ઔર અપને ઉપાસ્ય દેવ કે સાક્ષાત્કારધારા સંસાર કે અણુ-અણુ મેં બ્રહ્મ કી સત્તા કા વિકાસ દેખતે થે, તબ આત્મા કા પરમાત્મા મેં લય હે
એક મેં અનેક કા ઔર અનેક મેં એક કા બિંબ–પ્રતિબિંબ આભાસ હાને લગતા થા, જ્ઞાતા ઔર ગેય મેં કોઈ અંતર નહીં રહ જાતા થા. પરંતુ ધીરે-ધીરે સમાધિ ટૂટને લગતી થી, ઉપાસ્ય દેવ કે સમીપ કી ભાવના ધીરે ધીરે હટને લગતી થી ઔર ઋષિ કે અંતસ્તલ સે કરણ વિનય નિકલ કર ગગન-ભેદન કરને લગતા થા–
यञ्चिद्धि ते विशो यथा प्रदेव वरुण व्रतम्, मिनीमासे धवि द्यवि।
मा ने वधाय हत्नेव जिहीणानस्य रीरधः मा हृणानस्य मन्यव ॥ વરુણ કા સ્થાન વૈદિક યુગ કે દેવતો મેં સબસે ઊંચા હૈ. પ્રજાપતિ બ્રહ્મા કી ઉપાસના ભી ઋષિ-મહર્ષિ મેં પ્રચલિત થી. “સાલૈ જેવા ઊંવિધ વિમ?” વિક્ષુબ્ધ આતુર
છે એવું કરુણ પ્રકાર કે અતિરિક્ત સચ્ચી લગન એવં મિલન કી તીવ્ર ઉસુકતા ભી હૈ. કાવ્ય મેં યહી અમરત્વ હૈ. . ઉલ્લાસ ઔર વિષાદ, દોનોં કાવ્ય કે વિષય હો સકતે હૈં. ઉલ્લાસ મેં કવિ ઉપર ઉડતા હૈ, ઔર વિષાદ મેં અપને ભીતર હી ડૂબતા હૈ. ઉલ્લાસ મેં વહ સમીર–સા સ્વછંદ હો જાતા હૈ, કામના કી તરહ ઉસકી કલ્પના પરમ મધુર હો જાતી હૈ ઔર ઉસકે મને વેગ મેં તીવ્ર ચપલતા કેલિ કરને લગતી હૈ. વહ પ્રકતિ કે નાના રૂપ મેં આનંદ તથા હર્ષ કી હી માત્રા પાતા હૈ. ઉસકે સન્મુખ પ્રકાશ-હી-પ્રકાશ રહ જાતા હૈ. વિષાદ કી દશા મેં હમ અપને હી ભીતર ડૂબ જાતે હૈ. હદય મેં એક પ્રકાર કી ઘોર ક્રાંતિ મચ જાતી હૈ. હમારા મન તનિક ભી બાહર નહીં લગતા. હમ “પીર’ સે વ્યાકુલ હો જાતે હૈં, વ્યથા સે વિહ્વળ હે જાતે હૈ, ઔર ઈસી અવસ્થા
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |