Page Text
________________
શુભસંગ્રહ-ભાગ ચેાથે દે પંખ હૈ, જિનકે સહારે કવિ ઉડતા-ઉડતા ઈતને દૂર ચલા જાતા હૈ કિ સ્વર્ગ કી સારી સંપદા કે વહ હેય સમઝને લગતા હૈ. ઉસ સમય વહ અપની આત્મા કે અનંત મેં અપની સૃષ્ટિ પાતા હૈ, ઔર ઉસ નવીન સૃષ્ટિ મેં વહ જીવન ઔર મૃત્યુ, દોને સે હી ઉંચા ઉઠ જાતા હૈ. અંગ્રેજી-સાહિત્ય મેં ભી શેલી, કિટ્સ, હિર્મન તથા ઇમરસન કી વાણી મેં જે અમરત્વ હૈ, ઉસકા મુખ્ય કારણ યહી હૈ કિ ઇન કવિ કી કલ્પના ચિંતન એવં સાધના સે પ્રસૃત એવું પરિકૃત હૈ. કલ્પના કે ઉશૃંખલ હોને સે ચિંતન બચાતા હૈ, ઔર સાધના ઉસકે પરિમાર્જિત મેવ સંસ્કૃત બનાતી હૈ. કલ્પના મેં ચિંતન ઔર સાધના કા યહી સ્થાન હૈ. ચિંતન મસ્તિષ્ક કે જાગ્રત કરતા હૈ, ઔર સાધના કે દ્વારા ભાવના તીવ્ર હોતી હૈ.
અબ પ્રશ્ન યહ ઉઠતા હૈ કિ ચિંતન, ભાવના ઔર કલ્પના કે તીન વિભિન્ન ક્ષેત્ર હોતે હુએ ભી ક્યા કારણ હૈ કિ વે એક હી વ્યક્તિ-વિશેષ મેં આ મિલતે હૈ? કવિ કે અંતર્જગત કી કૌન-સી પરિસ્થિતિ હૈ, જિસકે દ્વારા પ્રેરિત હા કર વહ કલ્પના કા સમ્રાટું હોતે હુએ ભી ભાવના ઔર ચિંતન કી ઉપેક્ષા કરતા હૈ? કયાં ભાવના ઔર ચિંતન કે વિની કલ્પના પંખકટે પક્ષી કી ભાંતિ, જિ-વિહીન કોકિલા કી તરહ, પાતર્યો કે વિના લતા કી ભાંતિ લંગડી દીખતી હૈ! સંસાર મેં એક હી ઐસી ચીજ હૈ, જિસમેં સ્વર્ગીય સુધા ઔર સૌંદર્ય કા પ્રચ્છન્ન મહોદધિ હૈ. વહી એક પદાર્થ હૈ, જિસકે દ્વારા ધારા વસુંધરા કહલાતી હૈ, સંસાર મેં મધુરતા ઔર સરસતા દીખતી હૈ ઔર જિસકે દ્વારા જીવન ધારણ કરતે રહને કી અભિલાષા બની રહેતી હૈ—વહ હૈ પ્રેમ! પ્રેમ સંગીતમય જીવન કી એક ગહરી ચલતી ધારા હૈ, જિસમેં અવગાહન કરનેવાલે કો દિવ્ય માધુર્ય કે અતિરિક્ત ઔર કહીં કુછ નહીં દિખાઈ પડતા. ઈસકી રમ્યસ્થલી કા પુષ્પ હૈ શૃંગાર, જે વિપ્રલંભ મેં ખિલ ઉઠતા હૈ. સંયોગ-શૃંગાર મેં ભાવ-શાંતિ પ્રાપ્ત હતી હૈ ઔર વિપ્રલંભ મેં ભાવતીવ્રતા! સંગ સે હૃદય કી અભિલાષાઓં, લાલસાએ તથા આશા નિર્વાણભૂખ હો જાતી હૈ; અનંત કા સાંત મેં પર્યવસાન હો જાતા હૈ. સંયોગશૃંગાર મેં પ્રેમ વ્યક્તિબદ્ધ હો જાતા હૈ, એકે ભુખ હો જાતા હૈ, સંકુચિત હો જાતા હૈ, પ્રકૃતિ કે નાના રૂપ મેં પ્રેમ કી વ્યાપકતા કા ધ્યાન હમેં નહીં રહતા ઔર હમારી વૃત્તિ તીવ્ર ન હો કર શાંત હો જાતી હૈ.
જબ હમ અપને પ્રિય કે બિછહ મેં ઉસસે દૂર હો જાતે હૈ, તબ હમારી સભી રાગાત્મિક વૃત્તિ જગ જાતી હૈ. હમારે ભીતર એક પ્રકાર કી ક્રાંતિ મચ જાતી હૈ. અપને સભી કર્મો મેં, સૃષ્ટિ કે સારે વ્યાપાર મેં, પ્રકૃતિ કે નિખિલ વિલાસ મેં હમ પ્રણય કી દિવ્ય જ્યોતિ કા અવલોકન કરતે હૈ. હમારી આંખે કે ચારોં ઓર પ્રેમ-હી-પ્રેમ દૃષ્ટિગોચર હોતા હૈ. હમારે ભીતર મિલન કી જે “ઉત્સુકતા” હોતી હૈ, વહી હમારી વૃત્તિ કે અનુરાગ કે લાલ રંગ મેં રંગ દેતી હૈ, જિસસે હમ જો કુછ સુનતે હૈ, સભી પ્રેમી કા સંદેશા લાનેવાલા બન જાતા હૈ,
ઔર હમ જે કુછ દેખતે હૈ, વહી હમારે પ્રેમી કે રંગ મેં, ઉસીકા પ્રતિરૂપ બન કર હમારી આંખ કે ચંચલ બના દેતા હૈ. તાત્પર્ય યહ કિ સંયોગ મેં જિન-જિન ભાવનાઓ કા ઉપશમન હો જાતા હૈ, ઉન્હીં–ઉનહીં ભાવનાઓં કા વિપ્રલંભાવસ્થા મેં તીવ્રીકરણ ઔર ઉત્તેજન હોતા હૈ. બિછહ મેં હમારે હૃદય કે એક પ્રકાર કી ઠેસ લગતી હૈ; એક ટીસ ઉઠતી હૈ ઔર ફલા ફૂટ બહતા હૈ. યહી ટીસ યા કેસ હમારે અંતજીવન કી પૂર્ણ અભિવ્યકિત હૈ, ઔર યહી હૈ કાવ્ય કા યથાર્થ વિષય. “કાવ્ય કા વિષય ' સે હમારા અભિપ્રાય કિસી પ્રકાર કા પ્રતિબંધ ખડા કરને કે નહીં હૈ, ઔર ન કાવ્ય કે સુવિસ્તૃત ક્ષેત્ર કે સંકુચિત કરને કા. ઇસ કથન સે હમારા તાત્પર્ય કેવલ ઇતના હી હૈ કિ સોગ-શાંગાર કી અપેક્ષા વિપ્રલંભશૃંગાર મેં હમારી રાખ્યાત્મિક વૃત્તિ કે લીન હોને કા અધિક ઉપકરણ પ્રાપ્ત હોતા હૈ. કરુણરસ મેં હમારા હદય ઔર રસે કી અપેક્ષા અત્યંત શીધ્ર હી ઓતપ્રોત હો જાતા હૈ, ઔર ઇસકા પ્રાબલ્ય હમારે હદય પર ઔર સે કી અપેક્ષા અધિક દેર તક રહતા હૈ. હમારે ઈસ કથન કી પુષ્ટિ ભવભૂતિ કે एको रसः करुण एव निमित्तभेदात्, भिन्नः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवर्तान्ः ॥
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |