Page Text
________________
તુલસી હસ્ય
૩૦૧
હૈ! જાતે થે કિ વીણા સે સુંદર રાગ-રાગિનિયોં કા અલાપ કરતે સમય ઉનકી આંખાં સે આંસૂ અહુને લગતે થે.
મૌલાબખ્શ અત્યંત દયાલુ થે. ઉનકા ચહેરા પ્રતિભાવાન થા. ઉનકી બાતચીત મેં ભી માને કી તરહ મા થા. ઉન્હાંતે સંગીત-શિક્ષાવિષયક બહુત સી પુસ્તકે લિખા હૈ. પ્રાયઃ સભી રાગેાં ઔર તાલા પર કુછ ન કુછ લિખા હૈ. સન ૧૮૯૬ મેં મૌલાબખ્શ કી મૃત્યુ હુ. ઉનકે દેનેાં પુત્ર, પૌત્ર એવં પરિવારસ્થ સભી સ'ગીત મેં ખૂબ નિપુણ હૈં. ઉનકે જ્યેષ્ઠ પુત્ર મુજાખાં ખડે!દા ી રાજસભા કે ગાયક એવં ખડેાદા કે સ`ગીત વિદ્યાલય કે શી સ્થાનીય હૈં ઔર દ્વિતીય પુત્ર ડાકૂર એ એમ॰ પાન લડન કે રોયલ એકેડેમી આવું મ્યૂઝિક 'સે ચેરપીય સંગીત મેં નિપુણ હુએ.×
'
તુલસીરહસ્ય
૧
( લેખક—ગણેશદત્ત પ્રામાણિક ‘ સરસ્વતી ' ડીસેમ્બર ૧૯૨૬ના અંકમાંથી ) બિનુ સત સ`ગ ભિષેક ન હેાઈ, રામ કૃપા બિનુ સુલભ ન સાઇ. સત સંગતિ મુદ મંગલ મૂલા, સાઇલ સિધ્ધિ સબ સાધન ફૂલા. મહાત્મા તુલસીદાસ ને ઉપર્યુક્ત ચૌપાયાં સંતાં કી વંદના મે' કહી હૈ. ઇસકે પૂર્વસ ંતાં કે લક્ષણ ઈસ પ્રકાર બતલાયે હૈઃ—
જીસ પુસ્ત્ર મે' ભગવ પ્રેમ હા, જો સદા ભગવકથા કી ચર્ચા કરતા હેા, ભગવાન પર્ જીસકા પૂરા ભરેાસા હૈ ઔર જો સ્વયં દુઃખ સહકર ભી દૂસરે કા દુઃખ દૂર કરને મે' તત્પર હા, વી સત્પુરુષ કહાતા હૈ. ગૃવી ઔર ત્યાગી દેનાં શ્રેણિયાં મેં ઐસે સત્પુરુષ હોતે હૈં. ઇનમે વિશેષતા છતની હી હૈ કિ ત્યાગી સત્પુરુષાં મેં ઉક્ત લક્ષણાં કા અબાધરૂપ સે પ્રકાશિત હાના સરલ હૈ, કિન્તુ ગૃહી સત્પુરુષમાં મેં સંસાર કે ઝંઝટ ઉક્ત લક્ષણાં કે પૂર્ણરૂપ સે પ્રકાશિત હેતે મેં બાધક હૈ. ઇસ વિશેષતા કે કારણુ ગૃહી ‘ સત્પુરુષ' કી ઔર ત્યાગી ' સંત' કી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરતા હૈ.
તુલસીદાસ સ્વયમ્ ત્યાગી સંત થે, અતએવ ઉનકી કડી હુઇ ચૌપાયાં મેં આયા હુઆ. ‘ સત્સંગ' શબ્દ કા અં સન્તોં કી સંગતિ' કરના દીક હાગા. ઐસે દે-ચાર સંત જહા એકત્ર હાંગે વğા ભગવાન કી હી કથા કી ચર્ચા હે!ગી; અતએવ ભગવચર્ચા હી સતસ`ગતિ ’ ઉક્ત ચોપાઇયાં મે' જે ‘ સતસંગતિ' શબ્દ આયા હૈ ઉસકા અર્થ ‘ હરિકથા' હાના ચાહિએ. તુલસીદાસ ને સન્તોં કી વંદના મેં એક ચૌષાઇ મેં કહા ભી હૈં–‘ હરિહર કથા વિ રાજીત એની '. અબ હમ યહાં ઉક્ત ચૌપાયાં મેં પ્રત્યેક કા અલગ અલગ અ દેતે હૈં. પ્રથમ ચૌપાઈ કા અં ઇસ પ્રકાર હૈઃ—
:
(૧) સંત પુરુષ કે સંગ બિના સત-અસત્ કા જ્ઞાન ( વિવેક ) નહીં હેાતા. ઔર ચે દેતાં–સંત ઔર વિવેક ભગવાન કી કૃપા કે બિના સરલતા સે પ્રાપ્ત નહીં હતે.
ટીકા—ઐસા દેખને મેં આતા હૈ કિ સંત-સમાગમ સે કિસી શ્રોતા મેં વિવેક ઉત્પન્ન હેાતા હૈ, કિસી મે નહીં ભી હાતા. અતએવ સત પુરુષ કા મિલ જાના હી વિવેક કા કારણ નહીં હૈ. કિસી ને ડીક કા હૈ કિ નૌ નેજા પાની ચઢે તૌ ન ભોજે કાર. ' અતએવ શ્રોતા કા હ્રદય ભી કામા હોતા ચાહિએ, જીસસે ઉસ પર હરિ-કથા કી છાપ પડે સકે. હૃદય કી દઈસ પ્રકાર કોમલતા ઔર બુદ્ધિ કી નિર્મૂલતા કે લિયે ભગવત-કૃપા આવશ્યક હૈ.
"
અખ દૂસરી ચૌપાઈ લીજીએ. ઇસકા અર્થ કરને મે કિસી ને સે રૂપક માના હૈ ઔર કિસી ને ઇસે ઉપમા માના હૈ. અતએવ દેશનાં દષ્ટિયાં સે ઈસકા અથ કરના ચાહિએ. ઇસસે તુલસીદાસ કી ગૂઢ કવિત્વ-શક્તિ કા મહત્ત્વ હી વ્યક્ત હાગા.
× Öગલા કે એક લેખ કા અનુવાદ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034611 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 02 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1928 |
| Total Pages | 594 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 35 MB |