Page Text
________________
N
હતાદ મૌલાબ “આજ યંત તુમેં દેખને કા મેરા યહ પહલા હી અવસર હૈ, ઐસે મજાક મે કામ ન ચલેગા.” મૌલાબ ને કહા –“મેં સત્ય હી કહ રહા હૂં કિ આપ હી મેરે ગુરુદેવ હૈ. ” ઈસ કે બાદ ઉલ્હીને સારી કહાની સુના દી. અભી તક ઉસ્તાદજી કિસી કો અપના શિષ્ય બનાને કે લિએ રાજી ન હુએ થે, કિંતુ મૌલાબષ્ણ ને ઉન્હેં ઇતના મુગ્ધ કર લિયા કિ ઉન્હને ઉસી દિન સે મૌલાબ કે અપના શિષ્ય બના લિયા.
કુછ વર્ષ બાદ મૌલાબભ્ય એક અસાધારણ ગયે હો ગયે. ઉનકે ઉસ્તાદ કી મૃત્યુ હોને પર ઉત્તર-ભારત છોડ કર વે દક્ષિણ કી ઓર ચલે ગયે. અસાધારણ ગાયક હેને પર ભી ઉન્હ અભિમાન લેશમાત્ર કો ભી ન છૂ ગયા થા. ઈસી કારણ દેશ-વિદેશ ઘૂમને પર, ખૂબ પ્રશંસા હોને પર, કુછ ધ્યાન ન દિયા.
વ્યવસાય કરનેવાલે ઉસ્તાદ કે પાસ ભી માલાબષ્ણ કુછ ન કછ સીખ હી લિયા. યહી નહીં, યદિ ક્ષુદ્ર શિશુ કે પાસ ભી કુછ સીખને યોગ્ય વસ્તુ હતી તો ઉસકે સીખને કે લિયે વે સંકેચ ન કરતે થે. જ્ઞાની, મૂર્ખ, ધનિ, દરિદ્ર-સભી સે તે પ્રેમ સે બાતચીત કરતે થે. માનવજીવન કે સબ એર દેખના હી ઉનકા ઉદ્દેશ થા. - દક્ષિણ ભારત જાને પર મૌલાબ કે યહ પૂર્ણતયા માલૂમ હે ગયા કિ ઉત્તર–ભારતીય સંગીતપર અરબ ઔર ફારસ કે સંગીત કા યથેષ્ટ અસર પડ ચુકા હૈ, દ્રવિડે કા કર્નાટકી સંગીત અભી બિલકુલ વિશુદ્ધ હૈ. ઉસ પર વિદેશી પ્રભાવ નહીં હૈ. ઈનકા સ ર ગ મ કે ઉપર અધિકાર ભી
ઔર હી ઢંગ કા હૈ. યહ દેખ કર મૌલાબષ્ણ ત્યાગરાજ આર દીક્ષિત પ્રભૂતિ દક્ષિણદેશીય સંગીત–રચનાકાર્યો કી કૃતિયોં કે અત્યંત પક્ષપાતી હો ગયે. મૌલાબશ ને મૈસૂર કે રાજ-દર
ખૂબ નામ કમાયા. હિંદુસ્તાની સંગીત કે ઉત્તર-ભારત સે દક્ષિણ ભારત કી ઓર અગ્રસર કરનેવાલે પ્રથમ વહી થે. ઉસ સમય રેલ-પથ ન હોને કે કારણ ઇનકે મધ્ય કિસી પ્રકાર કા સંબંધ નહીં થા. રાજ-દરબાર કી ઓર સે મૌલાબચ્છે કે એક પુરસ્કાર દેના નિશ્ચિત હુઆ થા. કિંતુ ઇસી બીચ મેં વહીં કે સભાસદ કી પુત્રી કા વીણાવાદન સુનકર એવં ગીત ગાને કે સમય કી અપૂર્વ સંગીત-રચના દેખકર વે મુગ્ધ હો ગયે ઔર ઉસસે સીખને કે લિયે અપની ઈચ્છા પ્રકટ કી. ઉસ કુમારી ને કહા -“સંગીત હમારી બ્રાહ્મણ–જાતિ કી વંશગત સંપત્તિ હૈ! અન્ય કોઈ બાહરી જાતિ ઇસકે વિજ્ઞાન ઔર અંતનિહિત તવ કે સીખને કી અધિકારી નહીં. યદિ આપને સીખને કી ઇચ્છા હી કી હૈ તો આગામી જન્મ મેં બ્રાહ્મણ કે ઘર જન્મ લેં.” યહ બાત મૌલાબભ્ય કે ચુભ ગઈ; ઇસ અપમાન સે અપમાનિત હે વે રાજદત પુરસ્કાર કે વહી છેડ મસૂર સે ચલે ગયે. “પૃથ્વી પર બ્રાહ્મણ છોડ કર ઔર કીસી કી આત્મા સંગીત કા અધિકારી હૈ યા નહી ઈસી સમસ્યા કે હલ કરને મે વે અપના સમય બિતાને લગે.
મૌલાબણ ચલતે સમય કહ ગયે થે કિ ઈસ શાસ્ત્ર પર પૂર્ણ અધિકાર કર કે હી મૈસૂર લૌટુંગા. યહ સંવાદ સુનકર મહારાજ સે લેકર ઉનકા એક સાધારણ ભક્ત તક અત્યંત દુ:ખિત હુએ. ઉન્હોંને બેંગલોર, મલબાર પ્રભુતિ નાના સ્થાને મેં ધૂમ કર તંજોર કે એક બ્રાહ્મણ કે નિકટ સંગીત કે ભાંડાર કા આવિષ્કાર કીયા. વહ બ્રાહ્મણ ઇતને કડે વિચાર કા થા, કિ વહ
સ્વાતિયાં કે ભી સંગીત કી શિક્ષા નહીં દેના ચાહતા થા. ર અપની ઈસ વિષય કી પુસ્તકે કિસી વિશ્વસનીય પુરૂ કો ભી નહીં દેતા થા.
દસ બ્રાહ્મણ કે સાથે પરિચય કર મૌલાબ ને સંગીત-શાસ્ત્ર કે અમૂલ્ય રને કા સંગ્રહ કર લિયા. ઉન્હો ને બ્રાહ્મણ-દ્વારા રચિત સભી શ્રેષ્ઠ રચનાઓ કે પઢા એવં રાગપ્રસ્તાવ, તાલપ્રસ્તાવ, સ્વર-પ્રસ્તાવ, ગાયન-કલા, ગતિ, લય, સંધિપભૂતિ સંગીત-વિજ્ઞાન કે નાના અંશે કે અધ્યયન કિયા. ઉન્હોંને અત્યંત નિરાશ હેકર જિસ મૈમૂર કો રોડ દિયા થા, સકલ શાઍમેં સુપંડિત હો પુનઃ ઉસ મૈસૂર કે ગયે. મહારાજા કૃષ્ણરાજ ને ઉનકી પરીક્ષા લેને કે લિયે દક્ષિણ કે સમસ્ત સંગીતજ્ઞ બ્રાહ્મણે કો આમંત્રિત કર એક સભા કી.ઉસ સભા મેં મૌલાબષ્ણ ગાન કી રચના એવં સૂર ઔર તાલ મેં સર્વશ્રેષ્ઠ ઉતરે. ઉસ સમય કી પ્રાચીન હિંદુ-પ્રથા કે અનુસાર છત્ર, ચામર, કલગી, સિરપેંચ આદિ વસ્તુઓં સે સમ્માનિત કિયે ગયે. ઇસકે બાર કિસી પ્રાચીન ઉચ્ચ વંશ કી કન્યા કે સાથ ઉન્હોને વિવાહ કર લિયા. ઇસ ગૌરવ કે સમય દેશ-વિદેશ મેં ઉન કી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034611 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 02 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1928 |
| Total Pages | 594 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 35 MB |