________________
૨૩૯
થયા હતા. લેકે લેાહી નિગળતા બેઠા હતા. હિન્દસ્વાતંત્ર્યના પહેલા સંગ્રામનાં સૂકાન મંડાતાં હતાં. રાજાએમાંના કેટલાક આગેવાની લેતા હતા. હિન્દની ધીખી ઉડેલી ધરતી નીચે ૧૮૫૭માં પહેલા સગ્રામના વ્યુહ રચાતા હતા. ગેરી સરકારની નેકરી કરતા હિન્દી સિપાઈ એ પણ ધૂંધવાતા હતા. બ્રિટનની વેપારી સરકારે ખંડેર બનાવેલું હિન્દુ અંદરથી ખખડતું હતું. બ્રિટનની વેપારી સરકારના કારભાર પર અપશુકનિયાળ વાદળ ઘેરાતાં હતાં.
એ સૌના પરિણ!મ રૂપ ૧૮૫૭ને બળવે ફાટી નીકળ્યે, એ અળવા જોતજોતામાં આખા હિન્દુમાં પથરાઈ ગયા. અંગ્રેજશાહીને પેાતાની સલ્તનતને અંત આવતા દેખાયા પણ એ બળવામાં સરદારી રાજાએના હાથમાં હેાવાથી તથા રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ જોઈ એ તેવી ન હેાવાથી બળવેા દાબી દેવામાં આવ્યા. બળવાખેર શહેરને તારાજ કરવામાં આવ્યાં અને બળવાવાળા પ્રદેશપર એકધારી કતલ ચલાવવા માંડી. બળવાના પકડાયેલા કેદીઓને મેટી મેટી સંખ્યામાં વિધી નાખવામાં આવ્યાં અને ફ્રાંસીએ લટકાવવામાં આવ્યાં. કાંસીના માંચડા ખૂટી જતાં લેકાને ઝાડની ડાળીએ લટકાવવામાં આવ્યાં.
૧૮૫૭ના વિપ્લવની પહેલાંથી હિન્દી જાગૃતિના બંધારણીય સ્વરૂપે! પણ શરૂ થઈ ચૂકયાં હતાં. ૧૮૫૧માં કલકત્તામાં બ્રિટિશ ઈંડિયન એસેાશિએસનની સ્થાપના થઈ હતી. ૧૮૫૩માં મુંબઈ અને મદ્રાસ એસેશિએસનની સ્થાપના થઈ હતી. ૧૮૭૦માં પૂનામાં સાજનિક સભા કાયમ બની. ૧૮૭૬માં સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી તથા આન મેાહન બસુના પ્રયત્નથી ઈન્ડિયન એસેશિએશન કાયમ થઈ. ૧૮૮૪માં દીવાનબહાદૂર રઘુનાથરાવને ઘેર ચેાવીસ જણુ ભેગાં મળ્યાં. એ ચેવીસે જણના હૃદયમાં ન સમજાય તેવા ઊભરા આવતા હતા. હિન્દની મેટાના સ્વપ્ના આવતા હતા. એમને હિન્દુત। ભવ્ય ભૂતકાળ યાદ આવતા હતેા. એ ચેાવીસમાં
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
