________________
૨૩૬
“The Hoogly every day rolled down thousands of corpses close to the porticoes and gardens of the English Governors. The very streets of Calcutta were blocked up by the dying and the dead.”
તે સમયના ઈમ્પીરીઅલ ગેઝેટીઅરેએ દુષ્કાળમાં લોહીનું ટીપેટીપું સુકવી નાખી મરી ગયેલાં લોકોને ૧૦,૦૦૦,૦૦૦ જેટલો આંકડે બહાર પાડ્યો હતો. એ દુષ્કાળથી શરૂ કરી હિંદમાં જાણે એક સતત દુષ્કાળ ચાલી રહ્યો તથા દર વર્ષે દુષ્કાળમાં લાખ માણસે ખપી જવા લાગ્યાં. ૧૭૭૦માં એકલા બંગાળમાં એક કરોડ માણસ મરી ગયાં. ૧૭૮૩માં મદ્રાસમાં, ૧૭૮૫માં ઉત્તર હિન્દમાં, ૧૭૯રમાં ને ૧૯૦૩માં મુંબઈ ઇલાકામાં, ૧૮૦૭માં મદ્રાસ ઇલાકામાં, ૧૮૧૩માં મુંબઈ ઇલાકામાં, ૧૮૨૩માં તથા ૧૮૩૩માં મદ્રાસ ઇલાકામાં, ૧૮૩૭માં ઉત્તર હિન્દમાં તથા ૧૮૫૪માં મદ્રાસમાં પડેલા -ભયંકર દુકાળને લીધે કરડે માણસોના હાડપિંજરો રખડતાં થઈ ગયાં તથા દુષ્કાળના પ્રદેશમાં એકે એક ગામની ભાગોળે મરી ગયેલાં માણસેના માથાના તુંબડાં અથડાતાં થઈ ગયાં. દુષ્કાળના પ્રદેશપર સડીને સુકાઈ જાય ત્યાંસુધી લાખો શબ દફનાયા વિના પડી રહેતાં હતાં. પરાધીન હિંદમાં શરૂ થયેલાં અંગ્રેજી વેપારીના રાજકારભારમાં આ ભયંકરતા આટલી જ નહોતી. ગમે તેવાં કાવત્રાથી હિન્દની ધન દેલતને પરદેશ રવાના કરતા ગવર્નરોના પાશવી તાંડવ એ દુષ્કાળ જેવાંજ ભયાનક હતાં.
રાજકીય કાવાદાવા અને વેપારી લૂંટફાટમાં કુશળ એવો કલાઈવ ઘેર ગયો અને બ્રિટનમાંથી એક દુષ્કાળ જેવો બીજે ગવર્નર આવ્યું. એનું નામ હેસ્ટીંગ્સ. એના રાજકારભારની એકેએક પળે એ બ્રિટનનું ખપ્પર ભરી દેવાની બૂમો મારતે હતો અને એના ખપ્પરમાં લાખે માથાં હેમાતાં હતાં. હિંદી દોલતને વરસાદ વરસતે હતા.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
