________________
છે. સ–સત્ય તે જ છે, જે સૈકાલિક શાશ્વત છે.
ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય અને આકાશાસ્તિકાય તે ત્રણે દ્રવ્યો સત છે. પરંતુ જીવ અને પુદ્ગલ દ્રવ્યોનો સૃષ્ટિગત પરિવર્તન સાથે સીધો સંબંધ છે. આ બે દ્રવ્ય સૃષ્ટિના મૂળ ઘટક મનાય છે. તેથી અહીં બે દ્રવ્યનું કથન છે.
અથવા જીવ અને પુદ્ગલ આ બે જ દ્રવ્યને માનવાની કોઈ પ્રાચીન પરંપરા વિશેષ પ્રચલિત હશે તેથી અહીં બે દ્રવ્યનું કથન કર્યું હોય તે પણ સંભવિત છે.
વર્તમાનકાલ શાશ્વત : વર્તમાનકાલ પ્રતિક્ષણ ભૂતકાલમાં અને ભવિષ્યકાલ પ્રતિક્ષણ વર્તમાનમાં પરિણત થઈ રહ્યો છે તેમ છતાં સામાન્ય રૂપે, એક સમય રૂપે વર્તમાનકાલ સદૈવ વિદ્યમાન છે. તેથી તેને શાશ્વત કહ્યો છે.
અહીં મોક્ષગમન માટેની યોગ્યતાની વિચારણા કરવામાં આવી છે. મનુષ્યના બે પ્રકાર છેઃ છદ્મસ્થ અને કેવળી. છ-આવરણ. જેને જ્ઞાન પરનું આવરણ વિદ્યમાન છે તેને છદ્મસ્થ કહેવાય છે અને જેને જ્ઞાન પરનું આવરણ ક્ષીણ થઈ ગયું છે, તેને કેવળી કહે છે. છદ્મસ્થની મુક્તિ થતી નથી. કેવળી જ મુક્ત થઈ શકે છે. આ પ્રભુ મહાવીરનો સિદ્ધાંત છે.
રાગ-દ્વેષાદિ આશ્રવનો ક્ષય થવાથી વ્યક્તિ વીતરાગ બની શકે છે, પરંતુ મુક્ત થઈ શકતા નથી. સંયમ, સંવર, બ્રહ્મચર્યવાસ કે અષ્ટ પ્રવચનમાતાની આરાધના તે મોક્ષનું પરંપરા કારણ જરૂર છે પરંતુ સાક્ષાત્ કારણ નથી. કોઈ પણ જીવ કેવળી થયા વિના મુક્ત થઈ શકતો નથી. સામાન્ય જ્ઞાની તો મુક્ત ન થાય પરંતુ પરમાવધિજ્ઞાની પણ મુક્ત થઈ શકતા નથી.
કેવળજ્ઞાન : (૧) જે જ્ઞાન સહાયનિરપેક્ષ છે અર્થાત્ ઈન્દ્રિય, મન કે અન્ય કોઈ પણ પરિસ્થિતિની અપેક્ષા વિના, સ્વયં જ તૈકાલિક ભાવોને જાણે તે કેવળજ્ઞાન. (ર) જે શુદ્ધ છે તે કેવળજ્ઞાન. તેમાં કોઈ પણ દોષની સંભાવના નથી. (૩) જે પરિપૂર્ણ છે તે કેવળજ્ઞાન. (૪) જે અસાધારણ છે તે કેવળજ્ઞાન. તેના
૪૩
