________________
કo
વ્યાખ્યાન ચોથું. એક જાતનું નીતિનું બંધન, અમુક સ્નેહબંધને ઉત્પન્ન થાય છે. તેને પરિ. ણામે ટોળીના બધા માણમાં સમભાવ રહેવા પામે છે. - ઈતિહાસ જોતાં કૌટુમ્બિક પદ્ધતિઓના આપણને આ બે મુખ્ય નમુના મળી આવે છે. પણ આમાંથી એમાં ફયૂડલ પદ્ધતિનું ચિફ છે? નહિજ પ્રથમ એમ લાગે છે કે ટેળીમાં રહેનાર ઉપર દર્શાવ્યું તેવા કુટુંબ બને ફયૂડલ પદ્ધતિ પ્રમાણે રહેનાર કુટુંબ મળતું આવે છે. પણું સંરખામણું કરતાં તફાવત ઘણો વધારે છે. જમીનદારની આસપાસ રહેનાર વર્ગ એની સાથે કોઈ પણ પ્રકારની સંબધીની ગાંઠથી જોડાયેલો નથી હોતે, તે લેકેનું ને એનું નામ એક નથી હોતું, ને તેમની ને એની વચમાં કોઈ પણ પ્રકારને નૈતિક કે ઐતિહાસિક સંબંધ જોવામાં નથી આવતો, તેમજ કુલપતિની સત્તા નીચે રહેનાર કુટુંબની પદ્ધતિને પણ યૂડલ કુટુંબની પદ્ધતિ મળતી આવતી નથી. જમીનદાર એના આશ્રિત વગની સાથે એકજ પ્રકારનું જીવન ગુજારતો નથી, ને એક જ પ્રકારનું કામકાજ કે ધંધે પણ કરતો નથી. એ આળસુ ને યુદ્ધકુશળ હોય છે ને આશ્રિતો વૈતરું કર્યા કરે છે. ફયૂડલ કુટુંબ બહુ મોટું નથી હોતું, એમાં માત્ર સ્ત્રી ને છોકરાંએનો જ સમાવેશ થાય છે, ને એ કુટુંબ આશ્રિત વર્ગથી જુદું જ, પોતાના નાના સરખા કિલ્લામાં વાસ કરે છે. એની આસપાસ રહેનારાઓ ને આશ્રિત જનો એ કુટુંબની બહાર રહે છે. આવા સમાજનું અસ્તિત્વ પણ જુદાં કારણોને લીધે થયું છે, ને તેથી કુલપતિની સત્તા નીચે રહેનાર કુટુંબ કરતાં આ કુટુંબ ઘણું જુદી જાતનું છે. સમાજથી ચઢીઆતી સ્થિતિમાં ને તેથી અળગા પાંચ છ જોડે રહેનાર માણસનું કુટુંબ તે ચૂડલ કુટુંબ એ ઘણું નાનું ને સંકુચિત રહેતું ને આશ્રિત વર્ગથી પણું જુદો પડી તે વર્ગને પણ તેને વિશ્વાસ નહોતો રહેતો. આવા કુટુંબનું આખ્તર જીવન ને એની ગૃહવ્યવસ્થાની બાબતે અગત્યની થવી જ જોઈએ. સરદારની સ્વેચ્છાનું બળ ને લડાઈમાં કે શિકારમાં વખત કાઢવાની એની ટેવ ગૃહજીવનની ઉન્નતિમાં વિઘરૂપ હતાં. પણ આ બળ ને આ ટેવ ખસેડી શકાય તેવાં છે. લડાઈ કે
