________________
૬૮
યુરોપના સુધારાના ઇતિહાસ.
શિકારમાંથી છેવટે સરદાર ધેર તેા આવવાનાજ ને ત્યાં એની સ્ત્રી ને એનાં છોકરાંનાજ સહવાસમાં એને હમેશ રહેવું પડવાનું. એની માજશેાખામાં તે એના ભવિષ્યમાં તે લેાકેા ભાગ ભોગવવાનાં. તેથી અવક્ષ્ય કરીને ગૃહજીવનનું હ્મણું અગત્ય વધ્યું. આ બાબતની જોઈએ તેટલી સાખીતી છે. શું ચૂડલ પદ્ધતિ પ્રમાણે રહેનાર કુટુંબમાંજ સ્ત્રીસન્માન વધ્યું નહોતું ? કૌટુમ્બિક જીવન ઘણું બળવાન હતું એવા બધા પ્રાચીન સમાજોમાં સૌથી વધારે ઑસન્માન યૂડલ કુટુ બમાં હતું. ચૂડલ પદ્ધતિ પ્રમાણે રહેનાર કુટુબમાં ગૃહવર્તન કેળવાતું તેને લીધેજ આ દિશામાં ઉન્નતિ જૈવામાં આવે છે. કેટલાકેાનું માનવું એવું છે કે આ સ્ત્રીસન્માન પ્રાચીન જર્મન લોકોના ખાસ આચારાને લીધે ઉત્પન્ન થયું હતું. તે જંગલમાં રહેતા ત્યાં પણ તેમને તેમની સ્ત્રીએ પ્રતિ સન્માનનો ભાવ રહેતા. પણુ આ મતને માટે સંગીન પાયા નથી. ગૃહવર્તનનું અગત્ય જ્યારથી વધ્યું ત્યારથીજ સ્ત્રીસન્માનનું અગત્ય પણ શરૂ થયું; અને ગૃહવનનું અગત્ય તા છેક આર્મ્ભકાળથીજ યૂડલ પદ્ધતિનું લક્ષણુરૂપ હતું.
ગૃહજીવનના સામ્રાજ્યની ખીજી એક સાબીતી મળે છે તે તે પશુ ક્યૂડલ પદ્ધતિનેજ અંગે છે. વંશપરપરા હકા મેળવવાની પદ્ધતિ વિષે હું ધ્યાન ખેંચવા માગુ′ છું. કુટુંબના જીવનની સાથેજ વંશપરપરાની પહિત સંલગ્ન છે. પણ ચૂડલ પદ્ધતિમાં જેટલા એના વિકાસ છે તેટલા અન્યત્ર થયા નથી.
હવે હું જમીનદારની રહેણીના વિષય પડતા મુકી તેના સંસ્થાન વિષે, તેની આસપાસ રહેનાર કાને વિષે ખેાલીશ. અહીં બધું જીદુંજ જણાય છે. મનુષ્યના સ્વભાવ એવા સરસ છે કે જ્યારે કાઈ પણ સામાજિક સ્થિતિ અમુક વખત સુધી ટકી રહે છે ત્યારે અમુક જાતનું સ્નેહબન્ધત્ તે અમુક નૈતિક ભાવના ઉત્પન્ન થાય છે. ગમે તે કારણસર જેએ એકખીબના સહવાસમાં રહે છે તેમની વચ્ચે અન્યાન્ય રક્ષણ, ઉપકાર, તે સ્નેહના ભાવ અવશ્ય થવા પામે છે, મૂડ પતિમાં પણ આ પ્રમાણે
