________________
બુદ્ધિવાદની પ્રગતિ.
ભૂસ્તરવિદ્યાએ બાબલનું અચૂકપણું ખાટું પાડયું, પરંતુ આવા આદમ અને ઇવની ઉત્પત્તિની પ્રાગૈતિહાસિક (Prehistoric) વાર્તા તેણે સ્પર્શી નહિ. આથી આ વાર્તા અસંભવિત ન લાગી, પરંતુ ભૂસ્તરવિદ્યાએ નહિ સ્પર્શેલી ખાખત જુઠી ઠેરવવાનું કામ પ્રાણીવિદ્યાએ ઉપાડી લીધું અને તેણે માનવેત્પત્તિ સંબંધી પોતાના અભિપ્રાય દર્શાવ્યેા. મનુષ્ય સમેત સ ઉચ્ચ વર્ગનાં પ્રાણીએ મૂળ ઉતરતી યાનિના પ્રાણીએમાંથી જ વિકાસ પામ્યા હતાં એવી જૂની માન્યતા હતી અને દૃશ્યમાન્ જગત્ અતિમાનુષી ડખલગીરી વગર નિરંતર ચાલતી પ્રક્રિયાઓનું પરિણામ છે તથા એકરૂપ કુદરતી કાનુનેાથી તેનું સ્વરૂપ નિશ્ચિત કરી શકાય એવું છે એ માન્યતા તરફ મહાન્ ચિંતકા વળવા માંડયા હતા. પરંતુ નિર્જીવ પદાર્થીના સંબંધમાં કુદરતી કાનુનાનું શાસન સ્થાપિત થવાને ભાસ થતા હતા—એ પદાર્થોના નિયમનમાં કાષ્ઠ દૈવી શક્તિનેા હાથ ન હતેા કિંતુ તેઓ કુદરતી કાનુનેાને વશ વતા હતા એમ માની શકાતું—તા પણ જ્યાં સુધી વિજ્ઞાનશાસ્ત્રી પ્રાણીએ અને છેડેની ભિન્ન ભિન્ન જાતિની ઉત્પત્તિ વિષે સંતાષકારક કારણા ન દર્શાવી શકે ત્યાં સુધી સજીવ પદાર્થોના ઉત્પત્તિ કાય માં ઇશ્વરના હાથ હાવાની માન્યતા સંપૂર્ણ સયુતિક ગણાતી. આથી ૧૮૫૯ માં પ્રસિદ્ધ થયેલું ડારવિનનું ‘એરિજીન એવ સ્પિસિસ' ‘જાતિની ઉત્પત્તિ' નામનું પુસ્તક કેવળ વિજ્ઞાનશાસ્ત્રનું જ નહિ, પરંતુ વિજ્ઞાનશાસ્ત્ર અને ઈશ્વરવિદ્યા વચ્ચેની લડતનું પણ સીમાચિહ્ન છે. એ પુસ્તક પ્રકટ થયું ત્યારે વિલ્ગરફેાસ નામના પાદરીએ ખરું જ કહ્યું હતું કે કુદરતની પસંદગીના સિદ્ધાંતને ઈશ્વરાકત શાસ્ર સાથે કશા મેળ ખાય એમ નથી. એ પુસ્તકમાં દેવને રાજભ્રષ્ટ કરવાના સૃષ્ટિના કાઈ એવેા નિયામક નથી, કુદરતી પ્રક્રિયાથી જ સજીવ, નિર્જીવ પદાર્થી વિકાસ પામે છે એવું પુરવાર કરવાના—જે ભયંકર પ્રયાસ કરવામાં આવ્યા હતા તે સામે ઇંગ્લેડ, ફ્રાન્સ અને જમ
૧૭૪
,
