________________
હોવાથી તે આત્માને પુદ્ગલ પણ કહેવામાં શાસ્રબાધ નથી, ઇત્યાદિ પર્યાયોને ધરાવતો હોવાથી જીવ સંસારી પણ કહેવાય છે. જેની સંખ્યા ૧૦ ની છે તે આ પ્રમાણે પ્રાણો માટેની વક્તવ્યતા -
૧) સ્પર્શેન્દ્રિય- પગના તળિયાથી લઈ મસ્તકની ચોટી સુધીની ચામડી ને સ્પેર્શેન્દ્રિય કહે છે જેમાં હાથ, પગ, ગુતેંદ્રિય, ગુદા, પેટ આદિનો સમાવેશ થઈ જાય છે.
૨) રસનેંદ્રિય- ખારા, મીઠારસોનું આસ્વાદન જીભ કરે છે.
૩) ઘ્રાણેન્દ્રિય સુગન્ધ-દુર્ગન્ધને પારખનાર નાક છે
૪) ચક્ષુરિન્દ્રીય- કાળા ધોળા રંગોને જાણનાર ચક્ષુ છે.
૫) કર્ણે િન્દ્રય- નિદાસ્તુતિના શબ્દોનુ જ્ઞાન કાન ને આભારી છે.
૬) મનોયોગ- જેનાથી માનસિક વિચારો થાય તે મનોયોગ છે.
૭) વચનયોગ- બોલવાની શક્તિ આનાથી મળે છે
૮) કાયયોગ- નાનામોટા, રૂપાળા શરીરોની પ્રાપ્તિમાં કાયયોગ કામ કરે છે.
૯) શ્વાસોશ્વાસ- જેનાથી શ્વાસ નિશ્વાસ લેવાય છે.
૧૦)આયુષ્ય- હજારો પ્રકારે મરવાના નિમિત્તો મળવા છતાં પણ આયુષ્ય કર્મના કારણે જીવ મરતો નથી.
-
ઉપરોકત ૧૦ પ્રાણો તરતમભાવે જીવમાત્રને હોય છે. આમાંથી કનિષ્ઠતમ પાપોદયના ઉદયવર્તી, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ કાચિક એકેન્દ્રિય જીવોને સ્પર્શેન્દ્રિય, શરીરયોગ, શ્વાસોશ્વાસ અને આયુષ્ય નામે ચાર પ્રાણજ હોય છે. બેઈન્દ્રિય જીવોને રસનેન્દ્રિય અને વચનયોગ વધારે હોવાથી છ પ્રાણ હોય છે. તેઈન્દ્રિય ને ધ્રાણેન્દ્રિય (નાક) વધારે હોવાથી સાત પ્રાણ ચક્ષુરિન્દ્રિય જીવોને ચક્ષુ વધારે હોવાથી આઠ પ્રાણ જ્યારે અસંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય તીર્ય અને મનુષ્યને મનોયોગનો અભાવ હોવાથી નવ પ્રાણ છે. તથા ગર્ભથી ઉત્પન્ન થયેલા સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય મનુષ્યોને તથા તિયોને મનોયોગની પ્રાપ્તિ હોવાથી દશે દશ પ્રાણ હોય છે. જીવમાત્રના કર્મો,
૨૩
