________________
૧૦ મું] સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ
[૧૯. પ્રસિદ્ધ હોવાનું કહ્યું છે, એટલે મરુમંડલ ઉપરાંત બીજા પ્રદેશમાં– સંભવતઃ પાસેના ઉત્તર ગુજરાતમાં—પણ એને પ્રચાર હોવો જોઈએ.૨૪ સમકાલીન ગુજરાતની સાધનસામગ્રીમાં કલાકારીગરી વિશે પ્રત્યક્ષ માહિતી નહિવત મળે છે એ જોતાં, જૈન આગમ સાહિત્ય પૈકી “દશવૈકાલિકચૂર્ણિ” અને અન્ય ગ્રંથમાંથી મળતો એક ઉલ્લેખ વિશેષ મહત્ત્વનો બની રહે છે. એમાંથી જાણવા મળે છે કે પુષ્પકાય મુકુટ આનંદપુરમાં સારા બનતા હતા અને “વેઢિમ' (એ પ્રાકૃત શબ્દનું વેષ્ટિમ એવું રૂપ સંસ્કૃત ટીકાકારો આપે છે) એટલે એ વસ્ત્રાદિના વેઝનથી બનાવેલી પૂતળીઓ વગેરે માટે પણ આનંદપુર પ્રખ્યાત હતું.૨૫
જૂના કાળથી સ્વીકારાયેલાં સેનાનાં ચાર અંગે–હાથી, અશ્વ, પદાતિ અને રથ–માંથી રથ મૈત્રક કાલમાં વપરાશમાંથી નીકળી ગયા હોય એમ હર્ષચરિત'માંનાં વર્ણને અને યુઅન વાંગના ઉલ્લેખો ઉપરથી જણાય છે, પણ હાથીઓને ઉપગ પૂર્વવત ચાલુ હતો. વલભીનાં દાનશાસનેમાં શત્રુઓની ગજઘટાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળે છે. ઝડપી પ્રયાણ માટે અશ્વદળનું મહત્ત્વ ઘણું હતું તથા અનેક જાતના ઘડાઓનો લશ્કરમાં ઉપગ થતો. પરદેશમાંથી આ માટે અશ્વોની મોટા પ્રમાણમાં આયાત થતી. ઊંચી જાતના અશ્વોની જાતિઓનાં જે નામ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં–ખાસ કરીને કોશગ્રંથોમાં તથા પછીના સંસ્કૃતોત્ય ભાષાઓના સાહિત્યમાં મળે છે, તે મોટે ભાગે પરદેશી મૂળનાં છે એ આ દૃષ્ટિએ બહુ સૂચક છે. સૈન્યનું છેલ્લું અને સૌથી મોટું તથા મહત્ત્વનું અંગ તે પદાતિ સૈન્ય કે પાયદળ હતું. કૂચ કરતા સૈન્ય સાથે વૈદ્યો રાખવાનું “સુશ્રુતસંહિતા' જેવા વૈદ્યગ્રંથોમાં અને અર્થશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે. સૈન્યના પડાવના સ્થાનને “શિબિર' કહેતા. આ શિબિરો યુએન વાંગના કહેવા પ્રમાણે સાદાં અને ઝાડની ડાળીઓ પાંદડાં વગેરેથી બનાવવામાં આવતાં અને મુકામ ઉપડતાં બાળી નંખાતા.૨૧
મૈત્રક દાનશાસનમાં ધનુર્વેદના ખાસ ઉલ્લેખ ઉપરાંત ખડુગાદિ શસ્ત્રોના ઉલ્લેખ પણ આવે છે, તેથી શસ્ત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ સુચિત થાય છે. ૨૭ મૈત્રક રાજવંશ સ્થાપનાર ભટાર્ક મૂળ સેનાપતિ હતો અને એણે મૌલ, ભૂત, મિત્ર અને શ્રેણી એ ચાર પ્રકારનાં સૈની સહાયથી રાજસત્તા સ્થાપી હતી. રાજ્યના રક્ષણ અર્થે જે મૂળ સ્થાયી સૈન્ય રહેતું હોય તે મૌઝ વેઢ અને યુદ્ધ પ્રસંગે જે વધારાનું ભાડૂતી સૈન્ય થાય તે મત વઢ. (સંસ્કૃતને સૈનિક-વાચક મદ શબ્દ, ખરેખર તો, મૃત નું પ્રાકૃત રૂપ હોય એમ જણાય છે.) મિત્ર રાજ્યનું સૈન્ય તે મિત્રવત્ર અને શ્રેણીઓનું સૈન્ય તે વસ્ત્ર. અંધાવાર અથવા ઇ–૩–૧૩
