________________
સંત-શિષ્યની જીવનસરિતા
૬૫
નાથ ઠાકુરના તેઓ સારા અભ્યાસી હતા. પંડિતયુગના ગુજરાતી સાહિત્યને તેમ જ વિવિધ ધર્મો અને દર્શનોને પણ તેમને ઠીક ઠીક પરિચય હતો. મુનિશ્રી નાનચંદ્રજી મહારાજ જન્મજાત ગુણગ્રાહી, સત્યશોધક, સમન્વયવાદી અને ઉદાર મતવાળા તે હતા જ. તેમાં શ્રી સુશીલ સાથેના વિશદ અધ્યયનમાં જેનેતર તત્વજ્ઞાનનું વિશાળ વાચન અને વિચારોનું આદાન-પ્રદાન થતાં તેઓ સાંપ્રદાયિક આગ્રહે, વલણે અને પકડેથી સવિશેષ મુક્ત થયા. પરિણામે તેમના પરિચયમાં આવનારા સમગ્ર માનવસમાજને–બુદ્ધિજીવી, શ્રમજીવી, સંપત્તિજીવી બધા વર્ગોના આબાલવૃદ્ધને–શ્રી નાનચન્દ્રજી મહારાજ તેમના પિતાના જ સંત હોય તેવી અસર થવા લાગી. આમ સ્વાધ્યાય અને શ્રી સુશીલ સાથેના વિદ્યાવ્યાસંગે તેમની ચેતનાના વિકાસમાં ઠીક ઠીક ઉમેરે કર્યો એમ કહી શકાય. અલબત્ત, આ નિમિત્તે પાછળ, તેમના મૂળમાં તે પડયું હતું પેલું ઉપાદાન. એ તેમને જંપવા શે દે? જન્મજન્માંતરની અનેક અભીપ્સાઓ, આકંદ, આરઝૂઓ, અંતરવ્યથાથી એ સિંચાયેલું હતું. અવનવા ઘાટ એ ગોઠવ્યા કરતું અને તેમને ઊંચે ને ઊંચે, ઊર્વપ્રતિ, ધકેલ્યા કરતું!
સ્વાધ્યાયની જેમ તેમના સાહિત્ય-સર્જનમાં પણ આ ઉપાદાને જ, પ્રથમ તે, કામ કર્યું. પ્રસંગે અને નિમિત્તે અનેકવિધ આવતાં રહ્યા, પરંતુ તેમનું લક્ષ્ય એ બધાં સર્જનમાં જીવનની પરમ ચેતનાના સાગર ભણી વહેવાનું જ રહ્યું. પોતે પરમ પ્રેમની એ સરિતામાં વહેતા ગયા અને અનેકને સાથે વહેવડાવતા ને સ્નાન કાવતા ગયા.
નવ વર્ષના આ ગાળામાં તેમની ‘નવનવો વિશારિની ’ એવી કાવ્યપ્રતિભા અને અંતરસ્થ ભક્તિભાવના તેમની પાસે નવાં નવાં પદે બનાવરાવતી ગઈ અને “સંતશિષ્યના ઉપનામથી સદાને માટે પ્રેક અને ઉદ્બોધક એવાં ભક્તિપદે તેઓએ રચ્યાં. ઉપાસના
