________________
સંત-શિષ્યની જીવનસરિતા અમલદારશાહીના દમામ નીચે ત્યારે મુક્ત વાતાવરણને તથા આર્યસંસ્કૃતિના પ્રાણને ગૂંગળાવનારી યંત્રવત્ કેળવણું–કારકુનની કેળવણી અપાયે જતી હતી! “ખીલું ખીલું કરતાં અનેક માસૂમ ફૂલે ત્યારે કૂર શિક્ષકો–શિક્ષક જેલરો –ના કાતિલ હાથની નીચે કારાગાર જેવી શાળાઓમાં ખડકાઈ ગંધાતાં-કરમાતાં, રેળાયે જતાં હતાં !
નાગરદાસને પણ સાયલા ગામની આવી જ એક શાળા–તાલુકાશાળા–માં દાખલ કરવામાં આવ્યા. મુકિતના આકાશમાં શ્વાસ લેવા સર્જાયેલ ભવિષ્યના આ પંખીને જાણે શાળારૂપી કેદખાનામાં પૂરવામાં આવ્યું. સાયલાની એ ગામઠી પ્રાથમિક શાળામાં કિશોર નાગરદાસને બંધનને તે અનુભવ થવા લાગ્યો, જે કલકત્તાની શહેરી ને સંપન્ન અંગ્રેજી સેમિનાર સ્કૂલમાં કિશેર રવીન્દ્રનાથને થયે ‘ હતો! એ અનુભવના પ્રત્યાઘાતોએ રવીન્દ્રનાથના અંતરમાં ભાવિના મુકત શિક્ષણતીર્થ “શાંતિનિકેતન'ના સર્જનનું બીજ વાવ્યું હતું, તે નાગરદાસના અંતરમાં ભાવિ મુક્ત જીવનને જંગમતીર્થ એવા પરિત્રાજક સ્વરૂપનું! આમ માના નેહઝરણથી વંચિત બનેલા કિશોર નાગરદાસના અંતરપ્રદેશમાં કારકુનીના “ગુલામજીવનના શિક્ષણનાં સંસ્કારબીજ નહિ, પરંતુ મસ્તીનાં, “મુકત જીવનનાં સંસ્કારબીજ સંઘરાવા લાગ્યાં. અર્થાત્ યંત્રવત્ શિક્ષણથી કંટાળેલ એ બાળવિદ્યાથી જ્યારે ઘરના પ્રસન્ન વાતાવરણમાં આવતો ત્યારે સાંકળીમાના
નેહસંસ્કાર અને તેની દ્વારા સાધુસંતની સત્સંગસેવાથી એને જુદું અને અનેરું સિચન મળવા લાગતું.
આ સિંચનની શરૂઆત બહુ સહજ અને અજ્ઞાતપણે થવા લાગી. ત્યારે એમ બનતું કે કૈટુમ્બિક અને ધાર્મિક જીવનમાં સ્વાભાવિક રીતે જ સંપ્રદાયગત વલણે હેવાથી નાગરદાસને સાંકબીમા સાથે ઉપાશ્રયે જવાનું ચાલુ રહેતું ને સાધુસાધ્વીઓને પરિચય થતું રહેતું. વિશેષમાં સાંકળીમાના સેવાપ્રધાન અને પરગજુ સ્વભાવને લીધે તેઓ સાધુસંતે તેમ જ સોકેઈની સેવામાં
