________________
૧૦
જીવનસરવાણીને નવો વળાંક
જીવનસરવાણુને ન વળાંક “કેક કોક વાર વળી રમ્મત વચાળે
1 મારા કાનમાં ગણ ગણ થાય, હુતુતુતુની હડિયા પા ટી માં
| મા નો શબદ સંભળાય, મા જાણે હીંચકરતી વઈ ગઈ
હાલાનાં સૂર વેરતી ગઈ ૧ મા ગઈ. માની શીતળ છાયા ગઈ. રહી એના વિરહની વેદના અને મીઠી સ્મૃતિ. પાંચ વર્ષને માવિહોણો કિશાર નાગર એ સ્મૃતિને સતત સંભારવા લાગ્યું. માના મીઠા શબ્દનું ગુંજન એના અંતરમાં ચાલવા લાગ્યું. જાગૃતિમાં ને સ્વપ્નમાં માના ભણકારા એને સંભળાવા લાગ્યા.
સદ્દભાગ્યે એના દિલમાંની જનેતાના વિરહની આ વ્યથા સાંકળીમાં બરાબર સમજી ગયાં હતાં. એટલું જ નહિ, આ માવિહોણા બાળને એમણે પિતાનાં અને સંતાનોની જેમ અપનાવી લીધો હતો અને ઉછેરવા લાગ્યાં હતાં. નાગરને પણ સાંકળીમા પ્રત્યે મૂળથી જ મમત્વભાવ હતું, તેમાં રળિયાતબાના અવસાન પછી તેઓ એના પ્રત્યે જાણે પિતાના સઘળા વાત્સલ્યની ધારા વહાવતા હતા. આથી રળિયાતબાના અવસાન બાદ થોડો સમય પિતાને મોસાળ દિગસર ગામે રહી આવીને એ પાછો સાંકળીમા પાસે સાયલામાં ઊછરી રહ્યા હતા.
સાંકળીમાના સાનિધ્યમાં તેની જીવનસરવાણુ ન વળાંક લઈ રહી હતી અને કંઈક અંશે રળિયાતબાની ખોટ પુરાઈ રહી હતી..
શાળાની કેદ અને સાંકળીમાના સ્નેહ-સંસ્કાર
હવે નાગરદાસને વિદ્યાભ્યાસ શરૂ થયું હતું. બ્રિટિશ શાસનના પ્રભાવ નીચે દબાયેલા એ નાનકડા રાજ્યમાં રાજાશાહી અને ૧ “રવીન્દ્રવીણા' : શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર : શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી
