________________
સ્નેહને તે સુકાયો..! સમજદાર હોવાથી તેમની બાલસહજ જિજ્ઞાસાને ટાળવાને બદલે બાળકની રીતે તેમને ખુલાસો કરી સમાધાન કરે. આમ બને વડીલ માતાઓના પુનિત સહવાસથી કુટુંબમાં, પાડેશમાં જે મીઠાશ, જે કમળતા, જે સેવાભાવના, જે સંસ્કારિતા પિોષાતાં હતાં તે આ પાંચ વર્ષના કિશોરના જીવનમાં પાંગરવા લાગ્યાં. નેહ, ભક્તિ ને સંસ્કારિતાને આ સ્ત્રોત કિશેર નાગરની જીવનસરવાણીને વહેતી રાખી રહ્યો.
સ્નેહને સોત સુકાયે ...! પરિવર્તનશીલ પ્રકૃતિમૈયા કહે કે મુદ્દગલપરાવર્તન કહો, પ્રત્યેક પ્રવાહને, પ્રત્યેક પદાર્થને, પ્રત્યેક વસ્તુને અને પ્રત્યેક ભાવને તે નિતનવા ઘાટ આપ્યા જ કરે છે. તે પ્રમાણે કિશાર નાગરદાસની જીવનસરવાણીને પણ ન વળાંક આપવાની ના પાઠ, ને ઘાટ, નવું રૂપ આપવાની પ્રકૃતિએ તૈયારી કરી—સભ્ય બનીને નહિ, રુદ્ર-કુદ્ધ-ફૂર બનીને!
પાનાચંદભાઈના ઘરથી માંદગી લગભગ દૂર જ રહેતી. તેમના કુટુંબના શ્રમપ્રધાન સાદા જીવનને કારણે ભાગ્યે જ કોઈ માંદું પડતું.
પણ એક દિવસની વાત છે.
એ નીરોગી અને નવા ઘરમાં અચાનક, અણધાર્યો ખાટલે નખાય છે. હમેશાં ક્રિયાશીલ, ચપળ અને સ્કૂર્તિભર્યા રહેનારાં ને દેડી દેડીને કામ કરનારાં માતુશ્રી રળિયાતબા તેના પર સૂઈ રહ્યાં છે. તેમનું સદાયે હસતું રહેતું મુખ કાં તો વિલાઈ ગયેલું દેખાય છે, કાં આંસુઓમાં ડૂબેલું! ,
પાસે સાંકળીબા બેઠેલાં છે. બીજી બાજુ પાંચ વર્ષને કિશોર એ મેટે નાગર અને જીવરાજ બાલક્રીડ કરી રહેલ છે. નાગર જીવરાજને પૂછે છે
