________________
ક્રમબદ્ધપર્યાય
૫૪
આ જ વાતનું સ્પષ્ટીકરણ કરતાં જૈનેન્દ્ર સિદ્ધાંત કેશકાર લખે છે –
કાળને નિયતિમાં, કર્મ અને ઈશ્વરને નિમિત્તમાં, અને દૈવ તથા ક્રિયાને ભવિતવ્યમાં ગતિ કરી દેવાથી પાંચ બાબત રહી જાય છે. સ્વભાવ, નિમિત્ત, નિયતિ, પુરુષાર્થ અને ભવિતવ્યઆ પાંચ સમવાયે સહિત જ કાર્ય-વ્યવસ્થાની સિદ્ધિ છે, એવું પ્રયજન છે”
આ સંબંધમાં સ્વામીજીનું સ્પષ્ટીકરણ પણ જુઓ -
ગેટસારમાં જે નિયતવાદ કહ્યો છે તે તે સ્વચ્છન્દીને છે. જે જીવ સર્વજ્ઞને માનતું નથી, જ્ઞાનસ્વભાવને નિર્ણય કરતે નથી, જેણે અંતરે—ખ થઈને સમાધાન કર્યું નથી, વિપરીત ભાના ઉછાળા ઓછા પણ કર્યા નથી અને “થવાનું તે થશેએમ કહીને માત્ર સ્વચ્છન્દી થાય છે અને મિથ્યાત્વનું પિષણ કરે છે– એવા જીવને ગમ્મસારમાં ગૃહીત મિથ્યાષ્ટિ કહ્યા છે. પરંતુ જ્ઞાનસ્વભાવના નિર્ણયપૂર્વક જે આ ક્રમબદ્ધપર્યાયને સમજે તે જ્ઞાયકસ્વભાવ તરફના પુરુષાર્થ દ્વારા મિથ્યાત્વ અને સ્વચ્છન્દ છૂટી જાય.” ૨
અજ્ઞાની કહે છે કે આ ક્રમબદ્ધપર્યાયને માનીએ તે પુરુષાર્થ ઊડી જાય છે–પરંતુ એમ નથી. આ ક્રમબદ્ધપર્યાયને નિર્ણય કરવાથી કર્તબુદ્ધિનું મિથ્યાભિમાન ઊડી જાય છે અને નિરંતર જ્ઞાયકપણાને સાચે પુરુષાર્થ થાય છે. જ્ઞાનસ્વભાવને પુરુષાર્થ ન કરે તેને ક્રમબદ્ધપર્યાયને નિર્ણય પણ સાચે નથી. જ્ઞાનસ્વભાવના પુરુષાર્થ દ્વારા ક્રમબદ્ધપર્યાયને નિર્ણય કરીને જ્યાં પર્યાય સ્વસમ્મુખ થઈ ત્યાં એક સમયમાં તે પર્યાયમાં પાંચે સમવાય આવી જાય છે. પુરુષાર્થ, સ્વભાવ, કાળ, નિયત અને
૧. જેનેન સિદ્ધાન્તકેશ, ભાગ ૨, પૃષ્ઠ ૬૧૮ ૨. જ્ઞાનસ્વભાવ-યસ્વભાવ, પૃષ્ઠ 9
