________________
दर्पणसहिते वैयाकरणभूषणसारे - अपिच,भावनाया अवाच्यत्वे धातूनां सकर्मकत्वाकर्मकत्वविभाग उच्छिमा स्यात् । स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं, स्वार्यव्यापारव्यधिकरणफलवाचकत्वं वा. सकर्मकत्वं भावनाया वाच्यत्वमन्तरेणासम्भवि । अन्यतमत्वं तत्वमिति चेन्न । एकस्यै.
स्नाऽर्थकम् । सर्वस्याऽपि कारकस्य धात्वर्थाऽनकलयत्किञ्चित. क्रियाश्रयत्वात् । क्रियाजनकत्वस्यैव कारकत्वादिति भावः।
नन्वचेतने कृत्याश्रयत्वरुपकर्तृत्वस्य बाधेऽपीतरव्यापाराऽनधी. नत्वप्रकारकविवक्षाविषयव्यापाराश्रयत्वरूपकारकचक्रप्रयोक्तृत्वमे. व तस्कर्तृसंहानियामकम् । व्यापारश्च क्वचित् कृतिः, क्वचित संयोगादिरेव । ताशव्यापाराश्रय एव, 'स्वतन्त्रः कर्ता' (पा. सू०१।४। ५४) इति सूत्रे स्वतन्त्रपदार्थः। तत्सूत्रप्रणयनसाम.
ात । तदुक, 'कारके'(पा० सू०१।४। ८३) इति सूत्रे भाष्ये । 'प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्त्रा व्यवाये स्वतन्त्रा । किं पुनः प्र. धानं? कर्ता । कथं ज्ञायते कर्ता प्रधानमिति। यत्सर्वेषु कारकेषु स. निहितेषु की प्रवर्तयिता भवति' इति । स्थाली काष्ठैः पचतीत्यादौ स्थाल्येव तत्त्वेन विवक्षिता इति तद्भावः । वक्ष्यते चाऽधिकमुः परिष्टात् । ., मीमांसकमते प्रसक्तदूषणोद्धृतिरपि वक्ष्यमाणैव । एवञ्च घटगतताहशव्यापारस्यैव स्वातन्त्र्यविवक्षया कर्तृत्वस्य निराबाधेन न द्वितीयाप्रसङ्गोऽत आह *अपिचेति ।
*स्वार्थफलेति । शक्यतावच्छेदककोट्यप्रविष्टाऽऽश्रयकत्वेन फलस्य विशेषणान्न जीवत्यादावतिप्रसङ्गः । एवमविवक्षितकर्मक स्वाऽभाववस्वेनाऽपि स्वार्थो विशेषणीयः, नाऽतोऽविवक्षितकर्मतया. ऽभ्युपगतमावलकारप्रकृतिस्मृधातौ सः। वैयधिकरण्यं त्वविवे. चयिष्यते। . *असम्भवतीति । तथाच व्यापारवाचकत्वं धातोरावश्यक मिति भावः। *अन्यतमत्वमिति । पच्यादिधातून शुनप्राहिकयो.
