Page Text
________________
.. समासंशक्तिनिर्णयः । २९७ किञ्च, 'राजपुरुषः' इत्यादौ सम्बन्धिनि, सम्बधे वा लक्ष णा । नाद्यः । 'राज्ञः पुरुषः' इति विवरणविरोधात् । समासस मानार्थकवाक्यस्यैव विग्रहत्वात् । अन्यथा तस्माच्छक्तिनिर्णयो
व्युत्पत्तौ भेदेनेति पठ्यते । तथाच तत्पले लक्ष्यार्थराजसम्बन्धित पुरुषादावन्वयो नाऽनुपपन्नोऽत आह-*किश्शेति ।.*विवरणपणे धादिति* ॥
अत्र वदन्ति । विग्रहस्थ विवियमाणसमानाऽर्थकत्वं नाऽविनि यमाणजन्यबोध यद्यविशेष्यकत्वे सति यद्यत्प्रकारकत्वं तत्तद्धि शेष्यकतत्तत्प्रकारकबोधजनकत्वम् । प्राप्तमुदकं यमित्यादेः प्राप्ताद. कादिसमासविग्रहत्वाऽनुपपत्तेः। पचति, व्याकरणमधीते इत्यादी. नां पाचको वैयाकरण इत्यादिकृत्तद्धित्तान्तविग्रहत्वानापत्तेश्च । तत्र विग्रहविगृह्यमाणजबोधविषयपदार्थानां विशेषणविशेष्यमाववैवरी त्यात् । नाऽपि तजन्यबोधीययावद्विषयकबोधजनकत्वम् । पुरुषस्य राजेत्यस्यापि राजपुरुषादिविग्रहत्वापत्तेः। किन्तु विनियमाणज. बोधजनकत्वं तद् वाच्यम् । प्राप्तमुदकं यमित्यादेः प्राप्तोदकादिसमासजबोधविषयाः परस्परसम्बन्धतात्पर्यविषाभूताश्च यावन्तः पदार्था उदकादयस्तविषयकबोधजनकत्वघटकीयाकर्मतेत्येतावन्मात्रस्य घटकर्मकानयनकृतिरिति विग्रहत्ववारणाय वावदिति । राज्ञः पुरुषः सुन्दर इत्यधिकाऽवगाहिनो राजपुरुष इति विग्रहत्व. मिष्टमेव ।
वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणाऽर्थप्रयुज्यमाने तस्मिन्नतात्पर्य्यविषया. ऽर्थकपदप्रयोगदौर्लभ्यमेव । पुरुषस्य गजेत्यादेस्तु विग्रहत्ववारणाय तात्पर्य्यविषयत्वं विशेषणम् । तत्र पुरुषं प्रति यो घटः कर्मत्वमित्यादिसमुदायस्य, घटं नयेत्यादिविग्रहत्वं । कुम्भं करांतीत्यादीनां तुं कर्नलक्षणोऽपि न, कर्मकारकाणामेव न्यायनये कुम्भकारादिविग्रहत्वम् । प्रकृते च राजपुरुष इत्यादित्वस्य राक्षः पुरुष इति वाक्य अक्ष. तत्वान्न तस्य विग्रहत्वानुपपत्तिरिति ॥ .
*अन्यथेति । समानार्थकत्वाभावे इत्यर्थ ।। *तस्मात* ॥वि.
| SR No. | 023375 |
| Book Title | Vaiayakaran Bhushansara |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Harivallabh |
| Publisher | Chaukhambha Sanskrit Pustakalay |
| Publication Year | 1981 |
| Total Pages | 498 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari |
| File Size | 34 MB |