________________
:૧૯૨
જૈનધર્મનો સરળ પરિચય કહેવામાં આવે છે. પ્રમાણ અને નય એ જ્ઞાનના જ બે પ્રકાર છે. પ્રમાણજ્ઞાન સમગ્ર રૂપે થતું હેઈએમાં અમુક અપેક્ષાએ આમ છે એવું નથી. જીભથી સાકર મીકી જાણી કે શાસ્ત્રથી નિગોદમાં અનંત જીવ જાણ્યા, એમાં કાંઈ વચમાં અપેક્ષા ન આવી, પરંતુ ઘડો રામલાલને હેવાનું જાણ્યું એમાં અપેક્ષા છે કે માલિકીની દૃષ્ટિએ, અગર બનાવટની દષ્ટિએ, ચા સંગ્રાહપણની દૃષ્ટિએ, અર્થાત્ ઘડો રામલાલ નામના માલિકને કે બનાવનારને અથવા સંગ્રાહકને છે, એવું જ્ઞાન. આ અપેક્ષાએ અશે થતું જ્ઞાન એ નય છે.
પ. પ્રમાણુ –પ્રમાણજ્ઞાન બે પ્રકારે છે. ૧. પ્રત્યક્ષ અને ૨. પક્ષ. પ્રત્યક્ષ એટલે “અક્ષ” (આત્મા)ને “પ્રતિ” અર્થાત્ સાક્ષાત (બાહ્ય સાધન વિના) થાય તે, પરોક્ષ એટલે આત્માને “પર” એટલે કે ઈન્દ્રિય વગેરે કઈ સાધન દ્વારા થાય તે. પક્ષજ્ઞાનના બે પ્રકાર છે. ૧. મતિજ્ઞાન અને ૨. શ્રુતજ્ઞાન. પ્રત્યક્ષજ્ઞાનના ત્રણ પ્રકાર છે. ૧. અવધિજ્ઞાન ૨. મન:પર્યાયજ્ઞાન અને ૩. ક્વળજ્ઞાન. આમ પ્રમાણજ્ઞાનના પાંચ પ્રકાર થયા. મતિ, શ્રત, અવધિવ, મન ૫ર્યાય, અને કેવળજ્ઞાન.
૧. મતિજ્ઞાન–મતિજ્ઞાન ઈન્દ્રિયે અને મનથી થાય છે. ચક્ષુથી રૂપી દ્રવ્ય અને રૂપ(વર્ણ), સંખ્યા, આકૃતિ વગેરેનું જ્ઞાન થાય. દા. ત. જોયું–‘આ ઘડે છે, લાલ છે, એક જ છે, ગેળ છે, ઈત્યાદિ. ધ્રાણેન્દ્રિયથી ગંધનું ભાન થાય,–“આ સુગંધિ ક્યાંથી આવી?” રસનેંદ્રિયથી રસનું-“આમાં મિઠાશ
