________________
કર્મ તે જીવને સિદ્ધાંત.
વશે કરી કર્મમલ પટલના નિવારનાર એ ચારે લક્ષણે બિરાજમાન તે જીવ, સત્વ, પ્રાણી તથા આત્મા ઇત્યાદ્રિ પર્યાય નામા વડે ઓળખાય છે. ઉપર્યુક્ત કારણેાથી આત્માનું અસ્તિત્વપણું સિદ્ધ થાયછે. હવે આત્મા નિત્યછે તે નિ ય કરવામાં આવેછે.
આત્મા નિત્ય છે—જીવન જેને સ્વભાવ છે તે ખીજા પદાર્થની પેઠે કાઈ કાળે નહી હતા અને હુવે છે એમ કદી કહી શકાશે નહીં. આ જન્મની પેહેલાં હતેા ને મરણ પછી પણ છે તેના પ્રારંભ કાળ નથી જેની ઉત્પત્તિ કાઇ પણ સયેાગથી થાય નહીં તે તેને નાશ પણ થાય નહીં માટે આત્મા ત્રિકાળ નિત્ય છે. ચૈતન્યમય આત્મા કોઇપણ જડ પદાર્થ માંથી બની શકે નહી કારણકે પાતાથી ભિન્નપણાનું અસ્તિત્વ કોઇ પદાર્થમાં હાયજ નહીં. પાણીમાંથી અગ્નિ અને અગ્નિમાંથી પાણી પ્રગટ થાય નહીં તેા જડમાંથી ચૈતન્ય કે ચૈતન્યમાંથી જડની ઉત્પત્તિ થાયજ નહીં કારણકે નેના ગુણ્ણા ભિન્નભિન્ન છે. વળી આ જગત ત્રણે કાળમાં કોઈ વખત એક રસમય એકજ જાતના પદાર્થ રૂપે હતુ એ સંભવિતજ નથી માટે આત્મા એક વ્યક્તિ છે ત્રિકાળ અનાદિ નિત્ય છે. વળી સર્પાદિ પ્રાણીઓને વિષે જન્મથી ક્રોધાદ્ધિ પ્રકૃતિએ જોવામાં આવે છે તે પ્રકૃતિએ જેમ પારેવામાં અહિંસકપણું, કાઈમાં ભયસંજ્ઞા, કાઇમાં પ્રીતિ, ફાઈમાં ગંભીરતા વીગેરેના અભ્યાસ વર્તમાન દેહે કર્યા નથી
