________________
૨૦. વેદના અને મુક્તિ ]
| ૧૯૭
અથવા તે। આત્માની ઓળખ માનવજાતને સુખ દ્વારા નહિ પણ દુ:ખના માર્ગે જ થઈ શકે છે. તે બળે, નીવણ લોહી અસ્થિ-અર્થાત્ શાક દ્વારા જ માનવીના જીવનની શુદ્ધિ થાય છે. મેલાં કપડાંને સ્વચ્છ કરવા માટે તેને ભઠ્ઠીમાં તપાવવું પડે છે અને પછી જ જેમ તે શુદ્ધ થઈ શકે તેમ આત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરવા કમરૂપી મેલને દુઃખ અને આઘાતરૂપી ભઠ્ઠી દ્વારા દૂર કરવા પડે છે. દુ:ખ એ જ જીવનની મહાન સાધના છે, એની જેને ખાતરી થઈ ગઈ, તેને દુઃખ દુઃખરૂપે નહિ પણ સુખરૂપે લાગવાનું. સુખ અને દુઃખ એ માત્ર મનની સવેદના છે. માનવી પેાતાના મનને ચેાગ્ય રીતે કેળવે તેા તેના માટે સુખ-દુઃખ અને સરખાં ખની જાય, એટલે કે એમાંથી અનુકૂળતા-પ્રતિકૂળતાના રંગ નીકળી જાય. જે
લાકે સુખના અર્થ સમજતા નથી, એ જ લાકે સુખની પાછળ પડે છે. સુખના સ`સ્કારથી પેદા થતા રાગ દુઃખના અનુભવ કરાવે છે, તે વસ્તુતારા પતિના મૃત્યુમાં તે' પ્રત્યક્ષ રીતે અનુભવી. આ બનાવમાંથી મેધપાઠ લેવાને બદલે તું આત્મઘાત કરવા તૈયાર થઈ છે. એ ભારે આશ્ચયની વાત છે.’ સુજાતાએ કહ્યું: પતિના વિયેત્રના કારણે શેષ જીવન આત્ત અને રૌદ્ર ધ્યાનમાં પસાર કરવાને બદલે એવા જીવનને અંત લાવવામાં ખાટુ' શું છે? કેઈ ખાખત આપણા હિત કે સુખની વિરુદ્ધ હેાય છતાંયે આપણા અંતરાત્મા કહે - તે જ પ્રમાણે વવાના આપણા ધર્મ નથી શું ? ’
'
ચેગીરાજે કહ્યું: ‘ત્યાગ, ભાગ, અલિદાન અને સમપશુની ભૂમિકા પર જ પ્રેમ જીવન્ત રહી શકે છે, એ વાત
