________________
૧૯૬
[ શીલધર્મની કથાઓ-. થઈ શકતું. બે ભિન્નભિન્ન આત્મા વચ્ચેનું થયેલ ઐક્ય કદી ખંડિત થઈ શકતું જ નથી, કારણ કે ત્યાં દેહ ગૌણ છે, આત્મા જ મુખ્ય છે. બે પાત્રમાંથી એકનું મૃત્યુ થતાં અન્યની સાચી અને સ્વાભાવિક પ્રેમની લાગણીમાં ઓટ ન આવતાં ભરતી થાય છે, કારણ કે પ્રેમને આ જ સ્વભાવ છે. દાંપત્ય જીવનના અનુભવના અંતે પતિ-પત્ની ઉલયના હૃદયમાં પ્રકાશનું સામ્રાજ્ય ફેલાઈ જાય, અને તેઓ સૌમાં પિતાને તેમજ પિતાને સૌમાં જેવા લાગે ત્યારે લગ્નની સિદ્ધિ થઈ ગણાય. એમાં પતિએ પત્ની પાછળ કે પત્નીએ પતિની પાછળ મરવાને કે જીવ આપી દેવાને પ્રશ્ન જ નથી, કારણ કે તેઓનું પરસ્પરનું જોડાણ સદાકાળ માટે અવિચ્છિન્ન અને અવિચ્છેદ્ય હોય છે. જેનામાં રાગ, મેહ અને વાસના છે, તેવાં સ્ત્રી-પુરુષ વિધવા કે વિધુર થતાં રીબાય છે, મૂંઝાય છે અને આઘાતના કારણે આત્મઘાતના પંથે જતાં અચકાતાં નથી, પણ આ બધું મેહરાજાની એક પ્રકારની લીલાને આભારી છે, તેમાં પ્રેમ તત્વ જેવી કોઈ વાત જ નથી.
દયાર્દ્રભાવે સુજાતાએ કહ્યું: “ગુરુદેવ! અનુકૂળ પરિસ્થિતિ, વાતાવરણ અને સંજોગોમાં આપ કહે છે તે લગ્નને આદર્શ યથાર્થ છે, પણ પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં જ્યાં સાધનને જ અભાવ છે અને રીબાતાં રીબાતાં જ જીવવાનું હોય છે, ત્યાં આવા આદર્શની સિદ્ધિ કઈ રીતે થઈ શકે?”
ગીરાજે કહ્યું: “બેન ! અપૂર્ણ માંથી પૂર્ણ બનવા માટે કઈ મુખ્ય સાધન હોય તે તે દુ:ખ છે. આત્મદર્શન
