________________
૧૭૨ ]
[ શીલધર્મની કથાઓ -૧. હોય છે. પ્રથમ તામસ, બીજી રાજસ અને ત્રીજી સાત્વિક, તામસને અર્થ જ અંધકારમય થાય છે. પશુ તથા પશુ -જેવા મૂર્ખ માનવના મનની સ્થિતિ તામસ હોય છે. તેમનું કાર્ય બીજાના દોષ જેવાનું, અનિષ્ટ કરવાનું હોય છે. આ સમસ્ત બ્રહ્માંડ પણ માનવે પોતે પિતાની આસપાસ પાથરેલી પિતાની જ વૃત્તિઓની સમષ્ટિ છે–પિતાની જ કૃતિ છે. આ નિયમ અનુસાર નંદલાલ શેઠ વિચારવા લાગ્યાઃ “માળા ! બહારથી ધર્મનું પૂછડું અને અંદરથી જુઓ તે સડાને પાર નહીં. આવી અપ્સરા જેવી સ્ત્રી રાતના આવા સમયે શું મફતમાં અહીં આવતી હશે?”
નંદલાલ શેઠ ઊંઘમાં હેવાને ડેળ કરી બધી લીલા જોઈ રહ્યા. થોડીવારે તેણે જોયું કે પેલી સ્ત્રી તે શેઠના ધોતિયાને એક છેડે જે પવનથી ઊડી ધૂપદાનીમાં સળગતે હતું, તેને ઓલવી તુરત બહાર જવા નીકળી. કામનાથી ઘેરાયેલો માણસ જેની એને કામના છે એવી સ્ત્રીમાં પિતાના મનના ભાવેની જ છબી જુએ છે, તેમ નંદલાલ શેઠે પણ આ સ્ત્રીને ધંધાદારી માની લીધી અને તે બહાર નીકળતી હતી ત્યારે તેની સાડીને છેડે પકડી કહ્યું : “બાઈ! સાચું એલજે; અહીં કાળું કામ કરવા આવી હતી, પણ મને જે એટલે એમને એમ પાછી ચાલી જાય છેને !”
પિલી સ્ત્રી આવી વાત સાંભળી છેડાણ અને નંદલાલ શેઠને તરછોડી પિતાની સાડીને છેડે પાછો ખેંચતી બેલીઃ “નરાધમ! કેવી મૂર્ખાઈભરેલી વાત તું કરે છે? હું તે
